Drizë

Vjollcë Berisha

 

Nuk thoshte asnjë fjalë
se gjuha kishte mëkatet e veta të shumëfishta.
Netëve dëgjoja fëshfërimën që lëshonin lëkurat e ngjitura
dhe lutjet e tij për mua.

Edhe sot, tek shkruaj
e vetmuar në kthinën time,
ndjej si rrëshqas në po atë borë
që e shkelëm të dy asaj stine,
si vrapoj prapë në flladin e lagjes së evgjitëve
ku më shpinte mbrëmjeve e ne merrnim thua
në mbetjet e haresë që patën ata,
në mbetjen e endacakërisë që vinte nga
të vdekurit e tyre të largët…

Edhe sot e mërmëris të njëjtën vjershë,
e ritregoj të njëjtin rrëfim të Bulgakovit,
u vë po ata emra frutash kafeneve,
po ato karikatura vajzave që i xhelozoj për vdekje…

(Dëgjoj tek lutet ai heshtazi për mua…)

Prapë më bien ndërmend ëndrrat që i kisha lidhur tok
si letra të vjetra
dhe s’më tremb asnjë ferr.


A ka nevojë Shqipëria për një politikë të jashtme (të përbashkët)?

Albulenë Halili

 

Shqipëria ka DY ministra për punë të jashtme: një për shqiptarët dhe një për të huajt. I pari është ministër për Evropën dhe Punët e Jashtme, ndërkaq tjetri është ministër vetëm i punëve të jashtme. Një vizitë në uebfaqen e ministrisë e vërteton këtë. Edhe në të gjitha forumet ndërkombëtare por edhe në artikujt e tij autorialë, Ministri Bushati prezantohet vetëm si ministër për punë të jashtme.

Shqipëria ka NJË Ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme. Andaj natyrshëm lindin pyetjet: përse një vend evropian do të duhej të kishte një ministri për Evropën?! Në cilën hemisferë ndodhet Shqipëria?! A nuk jemi ne ndër popujt e parë që kanë banuar në kontinentin më të vjetër të botës?! A nuk jemi ne vetë Evropa?! Përse atëherë vallë një ministri për Evropën?!

Shqipëria ka synime të ndryshme në programin qeverisës për politikën e jashtme.

Në uebfaqen e Kryeministrisë ky program synon “jo vetëm të korrigjojë gabimet e së shkuarës që kanë rrezikuar të ardhmen euro-atlantike të Shqipërisë, por të rrisë cilësinë dhe të përshpejtojë ritmin e procesit të integrimit në Bashkimin Evropian, besueshmërinë në rajon dhe strukturat euro-atlantike.”

Ndërkaq, në uebfaqen e Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme, programi qeverisës për politikën e jashtme synon “të konsolidojë ankorimin euro-atlantik të vendit, të përshpejtojë dhe konkretizojë ritmin e procesit të integrimit në Bashkimin Evropian, të forcojë miqësinë dhe marrëdhëniet tërësore me fqinjët si dhe të rrisë rolin, kontributin dhe besueshmërinë tonë në rajon në kuadër të zgjerimit dhe thellimit të bashkëpunimit rajonal.”

Vizioni i politikës së jashtme të Shqipërisë është i dykuptimshëm. Kryeministria i jep përparësi mbështetjes mbi partneritetin strategjik me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndërkaq Ministria, atij me Bashkimin Evropian. Kryeministria inkurajon rritjen e shkëmbimeve dypalëshe, në mesin e të tjerave edhe me Mbretërinë e Bashkuar, Ministria për Evropën, në vend të saj, me Vendet e Vishegradit. Ministria dëshiron rritjen e shkëmbimeve me vende të rëndësishme në rrafshin global si me vendet e Gjirit Persik, Kryeministria në vend të tyre ka Brazilin.

Politika e jashtme e një shteti përbëhet nga strategjitë e interesit vetjak të zgjedhura nga shteti për të mbrojtur interesat e saj kombëtare dhe për të arritur qëllimet brenda mjedisit të marrëdhënieve ndërkombëtare.

Që të dyja konceptet që përshkojnë strategjinë kombëtare të politikës së jashtme të Shqipërisë, integrimi në Bashkimin Evropian dhe partneriteti strategjik, nuk janë elemente që përbëjnë sovranitetin e një shteti, por koncepte që duhet të jenë të zbatueshme atëherë kur ai të ushtrojë sovranitet të plotë. Përndryshe kemi të bëjmë me sovranitetin nominal a relativ siç e quan Brzezinski apo edhe me doktrinën e Brezhnjevit për sovranitetin e kufizuar.

Është e natyrshme për vendet anëtare të një organizate të tillë që të japin pjesë të sovranitetit, por kjo nuk do të thotë se aspiratat për anëtarësim në Bashkimin Evropian duhet të shërbejnë si shkas që një shtet të heqë dorë apriori nga sovraniteti i tij. Aq më pak kur në dokumentin zyrtar të BE-së për Ballkanin Perëndimor, atë të një perspektive të besueshme për zgjerim, të publikuar para ca ditësh, për Shqipërinë nuk parashihet anëtarësimi as në 2025, siç parashihet në rastin e Serbisë dhe Malit të Zi.

Lënë mënjanë specifikat dhe sfidat e vetë kësaj organizate, e cila deri tani nuk arriti të bëhet një organizatë e njëmendët supranacionale politike, integrimi duhet të jetë pjesë e prioriteteve të Shqipërisë në veçanti dhe i tërë hapësirës shqiptare në Ballkan përgjithësisht, por nuk duhet assesi që ai të zërë vendin e parë në prioritetet e politikës së jashtme të Shqipërisë, aq më pak që integrimi të vendoset përpara sovranitetit.

Kështu duhet të veprohet edhe në rastin e partneriteteve strategjike. Vetë fjala partneritet nënkupton një raport të ndërsjellë mes dy palëve sovrane dhe tërësisht të barabarta. Partneriteti strategjik në asnjë mënyrë nuk duhet të jetë vizion i politikës së jashtme të një shteti.

Vizion i politikës së jashtme të Shqipërisë do të duhej të ishte aspirata për t’u bërë fuqi rajonale dhe të fitojë vendin e saj në arenën ndërkombëtare. Ndërkaq, ky vizion duhet të arrihet përmes partneriteteve strategjike, pra, marrëdhënieve politike, diplomatike, ushtarake apo ekonomike me shtete apo subjekte të tjera të së drejtës ndërkombëtare. Kështu, partneritetet strategjike duhet të shërbejnë si një lloj instrumenti për arritjen e vizionit dhe qëllimeve të politikës së jashtme të një shteti, e kurrsesi si qëllim më vete.

Në qoftë se vazhdojmë të humbim: sovranitetin territorial, me anë të marrëveshjeve me fqinjët për cedim të sovranitetit, si parakusht për anëtarësim në Bashkimin Evropian, sovranitetin ekonomik, duke u vënë në varësi të drejtpërdrejtë nga Serbia, Turqia dhe Greqia, në mungesë të prodhimeve vendore dhe importeve; sovranitetin ushtarak, duke u mbështetur vetëm në sigurinë kolektive, atë të NATO-s; dhe së fundmi, sovranitetin politik, një pjesë vetë BE-së, akoma pa filluar negociatat për anëtarësim dhe përfaqësuesve diplomatikë, në fund në Ballkan do të krijohet edhe një e ashtuquajtur “Banana republic” e cila jo vetëm që s’do të jetë e aftë për të qenë partnere strategjike me SHBA-të e BE-në, por edhe do ta bëjë shumë të vështirë ruajtjen e sigurinë dhe stabilitetit të Ballkanit si prioritete strategjike të strukturave euro-atlantike të sigurisë.

Këtë herë, për nevojën e Shqipërisë për një politikë të jashtme të përbashkët midis Kryeministrisë dhe Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme. Për nevojën e një politike të jashtme të përbashkët shqiptare, në shkrimet e radhës…


Pamfletet teatrore politike në Teatrin Kombëtar të Kosovës

PanAlbanica

 

Që pas pavarësimit të Kosovës për vite me radhë, e sidomos në vitet e fundit, në Teatrin Kombëtar të Kosovës kontrabandohen tekste e regjisorë të huaj të cilët prodhojnë shfaqje me prapavijë politike e që publikut shqiptar ua shërbejnë si produkte me vlera të larta artistike që thyejnë tabutë dhe promovojnë avangardën bashkëkohore teatrore.

Është e qartë se nën ambalazhin e bukur të këtyre shfaqjeve fshihet një përmbajtje e rrezikshme e një agjende që për qëllim ka degradimin e vlerave të luftës çlirimtare dhe devijimin e qëllimit të sakrificës kolektive të shqiptarëve për pavarësinë e Kosovës.

Në vitin 2008 pas premierës së “Tartufit” nga Molieri, nën regjinë e Rahim Burhan, ku shfaqja paraqiste elemente ku shoqëria shqiptare i ngjasonte asaj afgane dhe pakistaneze, fatmirësisht reagimet ishin të shumta dhe shfaqja hasi në rezistencën e duhur nga komuniteti artistik dhe sfera intelektuale, duke lënë një përshtypje se ‘incidente’ të tilla kulturore, të krijuara me ose pa qëllim, nuk do të gjenin shteg më kurrë në këtë teatër.

Mirëpo, ja që me kaq nuk paska qenë e thënë të mbarojë. Vitin e kaluar u dha premiera e shfaqjes “Bordel Ballkan” nga Jeton Neziraj, nën regjinë e regjisorit hungarez nga Vojvodina e Serbisë, Andras Urban, e cila shfaqje qysh para premiere, e edhe pas premierës u shoqërua me reagime të shumta nga organizata OVL e UÇK-së dhe nga qytetarë të ndryshëm, por fatkeqësisht këtë radhë në masë të madhe intelektualët dhe komuniteti artistik vendosën të heshtin ose t’ia fusin gjumit dimëror, ani pse shfaqja në mënyrë indirekte implikonte strukturat e larta të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në veprimtari kriminale duke krijuar edhe aludime të ngjashme me shpifjet e Dick Martyt e Carla Del Pontes. Si duket ky avaz i kontrabandimit të teksteve me tema të ngjashme nuk do të ketë të ndalur në planifikimin e repertorit vjetor të këtij institucioni kulturor, ku sipas të gjitha gjasave në të njëjtën frymë do të jetë edhe inskenimi i tekstit të Sabri Hamitit, që sipas informacioneve të publikuara në portalin “Kultplus” titullohet “Pasioni”. Për publikun janë të njohura dy drama të shkruara nga ky autor “Futa” dhe “Misioni”. Nuk dihet nëse pas “Misionit” ky shkrimtar ka shkruar një dramë tjetër me titullin “Pasioni”, por ajo që dihet është që kjo dramë do të vijë nën regjinë e regjisorit maqedonas Martin Koçovski, i cili për dy vite me radhë angazhohet si regjisor nga ana e udhëheqësisë së TKK-së dhe muzikë të Oliver Josifovskit.

A duhet shoqëria shqiptare të lejojë që në institucionet tona siç është Teatri Kombëtar i Kosovës, të përzgjidhen dhe të vihen në skenë tekste të cilat prekin thellë në plagët ende të pashëruara të Kosovës, duke sulmuar drejtpërdrejt dhe tërthorazi vlerat e luftës dhe idealin kombëtar për liri dhe pavarësi?

Më poshtë po sjellim opinionin e njërit nga regjisorët më të mirë bashkëkohorë shqiptarë, Kushtrim Bekteshi në lidhje me këtë fenomen që po ndodh në Teatrin Kombëtar të Kosovës.

“Me sa di unë, asnjë regjisor, qoftë edhe i kalibrit të jashtëzakonshëm në përmasa kombëtare e ndërkombëtare (e në rastin konkret as që bëhet fjalë për regjisor të përmasave të këtilla), nuk ka pasur ekskluzivitetin që dy vite radhazi të fitojë projekt në skenën e madhe të një Teatri Kombëtar (në këtë rast Teatrin Kombëtar të Kosovës). Në raste të veçanta, nëse kjo ka ndodhur ose po ndodh tani, është dashur që ai regjisor t’i ketë sjellë atij teatri një revolucion estetik teatror dhe promovim të vlerave artistike të atij institucioni në nivele prestigjioze ndërkombëtare, që do të ishte më pastaj një motiv dhe arsyetim për t’ia dhënë ekskluzivitetin e angazhimit tjetër menjëherë në vitin e ardhshëm kalendarik (gjë që në rastin konkret nuk ka ndodhur). Çështja tjetër që është edhe më shumë shqetësuese ka të bëjë me përzgjedhjen e teksteve (si për ironi teksteve nga autorë shqiptarë) që ekskluzivisht trajtojnë tematikat e luftës për liri dhe hapin dilema për vlerat e luftës çlirimtare dhe sakrificës së një gjenerate të tërë për ideale kombëtare.

“Koncepti i shfaqjes “Pasioni” është të pyeturit e vetes lidhur me kuptimin e luftës dhe sakrificat që bëhen për qëllime e ideale më të mëdha. Shfaqja vë në pikëpyetje se sa ia vlen të bëhen sakrifica të tillë.” - pjesë nga shkrimi i publikuar në portalin “Kultplus”.

Kjo është më shqetësuese se gjithçka tjetër. Të tjerat pastaj vetëm ia vënë kapakun. Sigurisht dikush do të përpiqet që kësaj qasjeje ndaj këtij fenomeni t’i vesh trajta të paqena duke i dhënë kahe tjetër kësaj problematike: se ka të bëjë me zërat e mosangazhimit të  regjisorëve joshqiptarë në Teatrin Kombëtar të Kosovës, se kërkohet që ky teatër të jetë hermetik dhe i izoluar nga çdo prurje nga jashtë, e kështu me radhë (siç dinë të flasin në debate të këtilla ata që zakonisht e kanë mizën nën kapuç). Por, kjo s’ka të bëjë fare me këtë gjë. Unë aspak nuk jam kundër angazhimit të regjisorëve joshqiptarë në një institucion kulturor kombëtar, përkundrazi jam shumë pro angazhimit të regjisorëve të huaj kur ata sjellin një metodë të veçantë pune  në procesin e krijimit të një shfaqjeje dhe promovojnë një estetikë të re teatrore që i bën mirë avancimit dhe koloritit artistik të një institucioni teatror.  Por nuk jam dhe nuk do jem asnjëherë dakord me angazhimin e regjisorëve të huaj që nuk i kalojnë përmasat e nivelit mesatar në krijimtarinë e tyre, ndërkaq edhe më shumë jam kundër angazhimit të regjisorëve të huaj të cilët përzgjidhen për të trajtuar ekskluzivisht tema që hapin dilema për vlerat e etabluara të një kombi tjetër, në këtë rast vlerat e luftës për liri dhe sakrificën kolektive për ideale kombëtare të një shoqërie e cila ende jeton me traumat nga okupimi dhe gjenocidi i ushtruar mbi të.

Teatri i tillë humb qëllimin fisnik, sepse nuk ka për synim kryesor krijimin e një vepre artistike, por ka për synim artikulimin e një ideologjie të caktuar duke keqpërdorur teatrin. Çdo shfaqje që për qëllim në vete ka ideologjinë politike apo fetare, nuk përfaqëson vlerë artistike teatrore, as nuk mund të quhet shfaqje teatrore, por emërtohet me një emër tjetër: PAMFLET POLITIK APO IDEOLOGJIK. Teatri Kombëtar i Kosovës më së paku ka nevojë për aventura të tilla dhe eksperimentime të tilla ku si produkt final prodhohen pamflete politike e ideologjike.”

Edhe anëtarët të tjerë të Rrjetit PanAlbanica kanë shprehur pakënaqësitë e tyre përmes rrjeteve sociale. Po i sjellim në vazhdim:

 

Shemsedin Ibrahimi

Krijimi i një modeli të tolerancës, ku shqiptarët në Ballkan janë ata që më së shumti lëshojnë pe dhe bëhen pjesë e skemave të politikave më të mëdha, si duket po përhapet dhe thellohet gjithkund në hapësirën etnike shqiptare. Filloi me muzikën, po vazhdon me teatrin, kurse për politikën as që bëhet fjalë, sepse ajo që moti është përfshirë dhe është pjesë e këtyre skemave të rrezikshme dhe të dëmshme për ne jo vetëm si individ, por edhe si shqiptarë në tërësi. Shqiptarët në Kosovë dhe me gjerë nuk mendoj se pajtohen me këto angazhime politike, aq më tepër kur autorët janë sllav, duke e ditur të kaluarën dhe armiqësitë mes popujve që publikisht nuk thuhen, por ato ekzistojnë me shekuj. Kultura shqiptare është pjesa më sublime dhe më “intime” e jona e cila duhet mbrojtur dhe zhvilluar e jo ta kosmopolitizojmë dhe ta shndërrojmë në diçka të huaj dhe të papërdorshme. Ka shumë regjisorë të mirë shqiptarë, ka shumë talent dhe rini shqiptare, e cila për shkak se në vendlindje nuk mund të gjejnë përkrahje për tu dëshmuar detyrohet të largohet dhe të shpërthej jashtë vendit, ku frytet dhe famën e tyre përveç individualisht ta gëzojnë edhe shtetet, ku ata kanë gjetur përkrahjen.

 

Dritëro Ymeri

Sikur mos të mjaftonte viti i kaluar ku një herë u tundën themelet e Teatrit Kombëtar të Kosovës me shfaqjen "Eshtrat vijnë vonë" me regji të Martin Koçovskit dhe tekst të Teki Dervishit, që ne të kuptojmë se këtu po zihet diçka që nuk i takon ndërgjegjes së çdo shqiptari të ditur të lejojë që t’i përdhoset shtylla e kulturës, mënyra e jetesës, teatri, sot po na përsëritet e njëjta situatë. Teatri përsëri po e shpërblen "punën e mrekullueshme" të regjisorit Koçovski duke vënë në skenë shfaqjen "Pasioni" (sic!) të Sabri Hamitit. Këtu ka dy gjëra: o gjella ka qenë e shijshme, o neve na janë tharë trutë nga era e asaj gjelle që është përgatitur në kuzhinat sllave. Lind dilema: Vallë na kanë gënjyer këta "shkrimtarë" me shkrimet e tyre në kohë furtunash, me rrahje gjoksi se ata po mbajnë frontin e lirisë ose vërtetë hamë gjellë sllave që na shijon?

Dikur S.H. shkruante: "Kosovë epikë, Kosovë lirikë edhe pas amshimit malli pikë-pikë". Vallë në ç’kuptim e ka pasur mallin autori? Prandaj në vend që të merremi me kuazikauza për zhvendosje vëmendjeje, le të merremi njëherë e përgjithmonë me thelbin, në rastin në fjalë, instalimin e elementeve sllave në atë që na dhemb më shumë, në kulturën tonë, në trashëgiminë tonë. Prandaj të hapim sytë dhe të shikojmë përtej smogut në "ajër të pastër”, pa çka që ky i fundit ka filluar të depërtoje vetëm aty ku ka interes. Po të ishte ashtu si mendojmë ne, se nuk na duhen regjisorë sllavë për shfaqjet tona, nuk do te reagonte aspak as aparati informativ i shtetit të origjinës së regjisorit, madje me mburrje do të shkruanin: “Nashiot Martin Koçovski bleskashe na Nacionalniot Teatar na Kosovo.” (Martin Koçovski ynë shkëlqeu në Teatrin Kombëtar të Kosovës). Këta e dinin shumë mirë se ku kanë prekur, prandaj edhe kritika e "ashpër" që i dhanë në festivalin e teatrove në Strumicë, se gjoja shfaqja "Eshtrat vijnë vonë" jep mesazhin e "Golema Albanija" (Shqipëria e Madhe) të lë përshtypjen se këta e kanë përgatitur gjellën e famshme dhe vazhdojnë te na e shërbejnë .

 

Xhemazije Rizvani

Është e çuditshme sesi gjithandej po përpiqet të krijohet shqiptari i ri , i modernizuar. Në rrugë, në kafe, në shkollë, në teatër , në universitet, në televizion. Shqiptari i ri është paqësor, nuk e do luftën më shumë së robërinë . Shqiptari i ri do gjithkujt t’i pëlqejë, vuan gjithë natën pse armiku nuk e do. Sepse armiku gjithmonë ka diçka më të mençur se ai, që ia përdor ndërgjegjen si ndërresa foshnjash. Nuk më habit kjo që po ndodhë në Teatrin “Kombëtar” të Kosovës (s’di më a ta quajmë kombëtar apo anti-kombëtar). Këta shqiptarët e rinj shpesh i gjen ndër artistë, sepse janë “pa komplekse” të shkretët dhe mësimin numër një nga “profesorët” e tyre e kanë - s’duhet të keni ind. Ata në vend që të reflektojnë, të sulmojnë kur e thua të vërtetën, se ndryshe gënjeshtra kurrë askujt nuk i dhemb. Në Teatrin e Kosovës ka kohë që luhen shfaqje që vënë në diskutim luftën e Kosovës, që fyejnë luftëtarët, madje dhe të rënët,  idealet, që sajojnë teori për keqpërdorimin e luftës, për biznes dhe këtë e lejon ajo skenë, e lejojnë ata aktorë (bile ka disa që kur e luajnë ushtarin serb, përjetojnë katarzë), e lejon ai publik... Martin Koçovski, do të provokojë për herë të dytë diçka që para tij e kanë bërë shqiptarët, prandaj s’është më fenomen. Gjithçka është e mundur në Kosovën tonë të lirë (të cilën e shesim për pak para).

 

Albulena Halili

Fantazmat e së kaluarës nuk kanë dhënë shpirt dhe po rikthehen trajtash të ndryshme. Mua nuk më habit interesi i regjisorit maqedonas a serb a çfarëdo qoftë ai, se e kam të qartë si kristali këtë strategji - që të arrijnë tek shqiptarët që i njohin, përmes shqiptarëve që nuk i njohin. As nuk më habit që ky regjisori gjen ngjashmëri, mes pjesëve të tij dhe veprës së këtij plagjiatori, i cili të gjitha veprat i ka kopjuar nga veprat e botuara nga Nolit në Beograd. Mua më dhemb heshtja e atyre që dinë e s'bëzajnë. Më habit se si lejuam që gjithë ai gjak të rrjedhë vetëm për të ndërprerë për ca kohë rrugën prej te Jugosllavia në Jugosllavi. Kjo nuk është çështje vetëm teatri, kjo na përket të gjithëve. Shkalla e fajit është në raport të ndërsjellë me vetëdijen e njeriut për gjendjen e tij dhe botën përreth. Ne bëjmë jetë emergjente, ndaj në mungesë të përgjigjes nga institucionet kompetente, çdo zë dhe veprim yni duhet të bëhet kambanë zgjimi. Dhe jo vetëm për këtë çështje. Krejt në fund, ja ku po vërtetohet se arti është krijuar, njashtu si shkenca për t'u shërbyer kauzave, kombeve, interesit kombëtar dhe assesi e kundërta.

 


OVA dhe UTA

Ard Halili

 

Nga titulli kuptohet që është harruar një TE dhe nuk është e vetmja gjë e harruar. Është e qartë që bëhet fjalë për Tetovën dhe kryetaren e saj Teuta. Emri madhështor si ai i mbretëreshës sonë ilire, por titulli duhet pasuar me bëmat e një të tille.

Kaluan më shumë se një muaj pas zgjedhjes ose sakrificës tetovare për të emëruar zonjën Teutë për së dyti herë në krye te Tetovës, jo më pak se një Mbretëreshë. Hera e parë në historinë e saj që tetovarët i japin një kryebashkiaku shans të dytë për të udhëhequr. Jo që shumë e deshëm por s’na pëlqeu kundërshtari i saj…

I dhamë një shans të dytë të na dëshmojë që nuk gabuam. Pa qëllim që t’ia vështirësojmë jetën, pasi që edhe po deshëm nuk do të mundeshim. Para së gjithash Mbretëresha jonë nuk mund të ketë jetë të vështirë… madje as ne. Të paktën 10 ditë e 3 orë para Vitit të Ri 2018, Tetova të ketë një bredh në sheshin e “pahareshëm” dhe drita në këtë “terr” që të gëzohemi pa arsye. Dhe kjo jo sepse duam të krahasohemi me kryeqytetin tonë, Tiranën, të stolisur si mos më mirë e plot atmosferë festive, mu si metropolet e mëdha të botës.  

E dimë të gjithë që Tetova “s’ka buxhet”, po kur ka pasur se, e dimë edhe që ka borxh 8 milionë hajt të themi 10 milionë, se s’janë shumë 2 milionë, por sa mund të jetë kostoja e dritave dhe bredhit. Fundi i fundit, ku janë stolisjet e vjetshme, apo mos i kanë shitur për ta mbushur buxhetin lokal. Në shtëpitë tona ne stolisim të njëjtin bredh që kemi stolisur që kur kemi qenë të vegjël.

Nuk kërkojmë që të realizohen premtimet  parazgjedhore menjëherë si: trajtimi i ujërave të zeza, zgjerimi i bulevardeve, rregullimi i shtretërve të lumenjve, rregullimi i sistemit dhe rrjetit të ujësjellësit, transporti publik, ndotja e ajrit, çerdhe dhe shkolla të reja për fëmijët, mos të flasim për “lukset” si biblioteka e teatri… lista është e pafund.

Kërkojmë shpresë, por ndoshta nuk e meritojmë luksin që të kemi drita për Vit të Ri në qytetin që ndoshta është harruar edhe nga Baba Dimri.

 


Nothing has changed

Shemsedin Ibrahimi

 

“Ajo që më intereson është mëngjesi i nesërm: që do të thotë suksesi i revolucionit, rebelimit, revoltës, ndryshimit social apo sido që ta quajmë atë, është se si njerëzit e zakonshëm do ta ndiejnë ndryshimin në mëngjesin e nesërm, kur gjërat të jenë kthyer në normalitet”

– Slavoj Zhizhek

Zgjedhjet e parakohshme parlamentare në Maqedoni, që u mbajtën më 11 dhjetor 2016, ishin si rezultat i marrëveshjes politike të arritur ndërmjet katër partive më të mëdha politike në Maqedoni (BDI-së, PDSH-së, OBRM-PDUKM-së dhe LSDM-së). Për shumëçka këto zgjedhje ishin më ndryshe se zgjedhjet tjera, por më e rëndësishme ishte se nga partia opozitare maqedonase LSDM, konsideroheshin si vendimtare për rrëzimin e “regjimit” të Gruevskit. Edhe përkundër shumë mospajtimeve lidhur me datën dhe listat zgjedhore, u vendos që zgjedhjet të mbahen më 11 dhjetor dhe se partitë zotohen se do ta pranojnë rezultatin dhe fituesin e zgjedhjeve. Aktorët politikë shqiptarë edhe kësaj radhe nuk arritën të konsolidohen e të veprojnë me një zë edhe pse në tryezën e bisedimeve ishin të përfaqësuar në mënyrë të barabartë.

Largpamësia e veprimeve politike, nuk ishte karakteristikë e subjekteve politike shqiptare, që u dëshmua edhe në periudhën pas-zgjedhore, ku edhe përkundër marrëveshjeve ndërpartiake, marrëveshjeve me partitë maqedonase nuk u realizuan, ose thënë ndryshe asnjë nga kërkesat shqiptare nuk u vendos në agjendën e qeverisë pa mos u prekur, interpretuar ndryshe, ose nuk u zbatuan fare.

Zgjedhjet e 11 dhjetorit fituese e nxorën partinë maqedonase OBRM-PDUKM, e cila u përpoq ta krijojë qeverinë me partinë fituese në bllokun shqiptar, me BDI-në, por nuk pati sukses. Kjo qeveri nuk u jetësua kurrë, edhe pse pati përpjekje dhe takime për t’u krijuar dhe për ta përgatitur Maqedoninë për sfidat e radhës, që ishin anëtarësimi në NATO, zgjidhja e kontestit të emrit dhe mbyllja e çështjeve të hapura shqiptaro – maqedonase. Parimi i bashkëqeverisjes ndërmjet partisë që ka fituar shumicën e votave te shqiptarët me partinë që ka fituar shumicën e votave te maqedonasit, u prish për shkak të presionit nga opinioni publik dhe subjekte të tjera joqeveritare, të cilët së bashku me mediumet dhe rrjetet sociale, partitë e reja shqiptare dhe individë në cilësinë e opinionbërësve, që në fillim e paracaktuan LSDM-në si parti reformatore, e cila me çdo kusht duhet të krijojë qeveri reformatore.

Një vit nga rizgjedhjet parlamentare, nuk mund të thuhet se janë kryer reforma, që do ta cilësonin këtë qeveri si qeveri reformatore. Sa u përket kërkesave shqiptare, duket qartë se ato janë heshtur  dhe amortizuar nga shumica parlamentare, por që ironia të jetë edhe më e madhe edhe nga partitë opozitare shqiptare. Kërkesat bazike të shqiptarëve që lidhen me përfaqësimin e barabartë të shqiptarëve në kuptimin struktural dhe cilësor në të gjitha pushtetet dhe strukturat e shtetit, me përdorimin e barabartë të gjuhës shqipe, me çështjet buxhetore, kulturën, infrastrukturën, etj. janë relativizuar dhe gjithçka që është në rend dite lidhet me integrimin e Maqedonisë në NATO dhe me bisedimet për emrin e këtij shteti. Këtë e vërtetoi edhe komisionari Han, i cili tha se çështjet e mësipërme nuk janë në agjendën e kërkesave të BE-së për Maqedoninë.

Se përfaqësuesit legjitimë të shqiptarëve janë “qetësuar”, dëshmon edhe retorika e fundit politike që po mbizotëron në koalicionin qeveritar, por edhe te partitë shqiptare opozitare. Heqja dorë nga kërkesat themelore dhe zgjidhja parciale e kërkesave shqiptare, i kanë bërë aktorët politikë  shqiptarë dhe së këtejmi edhe shqiptarët në Maqedoni – të parëndësishëm, pasi ata përdoren vetëm si makineri votuese dhe si numër për krijimin e qeverisë, por jo si fuqi vendimmarrëse.

Dëshira për pushtet, interesat e ngushta partiake, bajraktarizmi, klientelizmi dhe shumë “izma” të tjerë kanë krijuar truall të përshtatshëm për jetësimin e agjendave të huaja, të cilët i përdorin mekanizmat propagandistikë për të krijuar bindje se këtu nuk ka vend për kërkesa etnike, por funksionimi i këtij shteti do të mundësohet vetëm nëse sheshohen kërkesat etnike të shqiptarëve dhe shndërrohen në kërkesa qytetare. Kjo, pastaj krijon ndjenjën e përkatësisë ndaj shtetit, por pa mos prekur thelbin e shtetit unitar maqedonas. Shqiptarët do të vazhdojnë të mbeten ata që mbushin buxhetin, ata që kontribuojnë në mbajtjen e këtij shteti, në të gjitha aspektet, por vetëm kaq, pa mos u bërë aktorë kyç dhe pa mos qenë në pozitë të sovranit të këtij vendi, që de fakto, në terren i plotëson të gjitha kushtet të jetë i tillë.

Në këtë përvjetor të parë, do të kujtojmë sakrificën, mundin dhe kontributin që shqiptarët dhanë për ndryshimin e kursit të orientimit gjeostrategjik dhe të vlerave me të cilat identifikohet ky shtet, që ne e quajmë tonin pa mos pasur as edhe një arsye për ta quajtur të tillë, si dhe mashtrimin e madh që na u bë me premtime se do të ketë sundim të ligjit, se ekonomia do të prosperojë, se shqiptarët nuk do të preken më, se do të kemi të drejta të barabarta, se… vargu i premtimeve boshe vazhdon… por në fillim ta heqim regjimin. Regjimi u hoq, “reformat” kanë nisur, por shqiptarët kanë mbetur në vend dhe pa perspektivë të qartë se ku konkretisht duan të shkojnë dhe se cili do të jetë pozicioni i tyre në këtë vend. Kjo çështje duhet të jetë prioritet numër një për partitë politike shqiptare në Maqedoni, për intelektualët, për shoqërinë civile, për artistët, pra për të gjithë spektrin politik dhe intelektual shqiptar në Maqedoni.

Hapja e perspektivave dhe kanalizimi i çështjes shqiptare atje ku e ka vendin, si pjesë e pazgjidhur e çështjes shqiptare në Ballkan dhe ngritja e pozitës së shqiptarëve si komb sovran në Maqedoni, do të sheshonte shumë pakënaqësi të krijuara nga aktorët politikë shqiptarë dhe do të krijonte parakushte që rinia dhe e tërë shoqëria shqiptare të krijojë perspektiva të reja dhe klimë tjetër më të qëndrueshme në këtë vend.


Rrëfenjë e vogël nxënësi

Isuf Sherifi

 

Kushtuar mësuesit dhe veprimtarit Arif Seferi (1938-1992)

 

Është nëntor. Ne jemi këtu.

Pandehim se jemi bajrakë

e shpesh nuk i ngjajmë as shkopit.

 

Na gërryen dëshira të themi diçka

që ishte fjalë jotja

Po druaj se shkronjat i kemi ngatërruar keq.

 

Pandehim se jemi duke ecur drejt

por shpesh nuk e dimë se për ku jemi nisur.

 

Muaji i festave është, mësues Seferi

kuq e zi është veshur kalendari

 

Ti vjen këtë nëntor i vyeshëm si kahera

ne na ke këtu

te koka dhe këmbët.

 

Në duar kemi një copëz drite

që na e le

t’i gjejmë udhët kur prek terri.

 

Na thuaj

sa hapa ka udha gjer te liria e tanë,

sa bjeshkë duhet kapërcyer,

sa ujqër e derra kanë ato male!?

 

Na thuaj, i dashur Mësues,

kush kaloi e kush ngeli

në ditarin tënd të zemrës?

 

Unë, për Besë, nuk e di

si mund të kalohet klasa

me mungesa pafund

e me dije cung as sa për dy paund!?

 

Në kohën tënde ishte ndryshe,

sot krejt tjetërfare është!

 

Në fletoret e hartimit

tani nuk vizatohet dielli

si dikur,

ai vjen i pjerrët

bie në gjumë herët

dhe në pikë të ditës mjelet.

 

Po e vë pikën këtu, Mësues

se t’ju lodh s’dua këtë nëntor

veç lutem njashtu sikur etërit

që gjaku i Arbërit t’rrojë e t’lulëzojë!

 


Dimrash të vonuar

Roland Amzai

 

Dimër
pa borë
ftohtë
pa akuj
veç
frymat e avujt
e ngrohtë
të tregojnë
se stinët e ngrohta
ende
janë larg.

Dimër
pa borë
male pa histori
që tregojnë
veç heshtje
dhe me forcën
e madheshtisë
duan te ruajnë
emrin e tyre.

Qytete,
njerëz
të pafjalë
që si pertacorë,
në vend të pemëve,
ngjisin
nëpër kulte,
piedestale,
karrige,
skena …
… e kur bien…

O jo!

Nuk dua ta mendoj ketë
Le të vazhdojë dehja
Me verë të ngrohtë
Sepse jashtë bën ftohtë
Edhe pse pa borë,
është dimër
i fortë!

 


Prania e papranishme e Lasgush Poradecit

Vjollcë Berisha

 

Qyteti i vogël, liqeni dhe poeti kishin një emër. Atë emër që ky i fundit qe ngutur për ta veshur me t’u kthyer nga studimet në Austri, si për ta mbyllur rrethin, si për ta vënë vulën në secilin cep të vendit të lindjes shumë-shumë më përpara se të emëroheshin rrugë e të ngriteshin shtatore siç ndodh gjithmonë me qytetet e poetëve kombëtarë të një vendi. Atë emër me të cilin do të identifikohej e tërë poezia moderne shqipe, atë emër të cilin më tepër se gjysmëshekulli mëtonin ta shurdhonin, duke e lënë në harresë. Lasgush Poradeci, Llazar Gusho, Gjeniu i anijes, Shtërgu i fundit, Nositi, klasiku i poezisë, latuesi deri në përsosmëri i fjalës… erdhi në letrat shqipe si zë mahnitës, si vazhdimësi e natyrshme e një kulture letrare që e mëkoi, erdhi duke iu jashtëshkruar letërsisë sonë të traditës, poezisë së bukur të De Radës e Naimit dhe tërë magmës së letërsisë sonë gojore, ku vete e ngjyen pak bukën akëcili poet kombëtar.  Erdhi përkrah Nolit, Mjedës, Asdrenit, Fishtës, Migjenit, erdhi plot me letërsi thithur nga autorë të njohur evropianë, shumë prej të cilëve më pastaj i solli edhe në shqip, si: Brehtin, Emineskun, Hajnen, Majakovskin, Jeseninin etj. Vëllimet e tij me poezi “Vallja e yjeve” – 1933 dhe “Ylli i zemrës” – 1937 (kjo e fundit botuar një vit pas “Vargjeve të lira” të Migjenit dhe në të njëjtin vit me “Lahutën” e Fishtës dhe “Psalmet e murgut” të Asdrenit) qenë ngjarje për letërsinë e vogël shqipe, qenë veprat që bënë kthesë në poezinë tonë, me të cilat Lusgushi, poeti modern shqiptar, përfaqëson një paradigmë të përsosmërisë tekniko-formale dhe të parimit të estetizimit gjuhësor në poezi.

Vitet e Luftës së Dytë Botërore dhe vendosja e regjimit komunist në Shqipëri, sidomos deri në fillim të viteve ’60, kur në skenën letrare u shfaqën krijuesit novatorë Kadare, Agolli, Arapi e të tjerë që e mbajtën në supe letërsinë e sotme shqipe, qenë vitet e djerrinës letrare, vitet e rrudhjes së letërsisë shqipe në një pamflet, vitet kur shumë më tepër se për bukurinë e fjalës, poetët duhej të kujdeseshin për mesazhin politik që do ta përcillnin, dukuri kjo që ia hiqte përhiroren e shenjtërisë fjalës dhe shndërronte në një mjet të thjeshtë komunikimi pa hijeshi. Ishte koha ku kishin mbirë poetët e malierit, ata që kishin mbajtur pushkën në njërin krah e penën në tjetrin, ata që tani po kalonin nga fronti i luftës në atë të punës, në përpjekje për ta ngritur shtetin e ri socialist, ata që artin e shihnin art jo vetëm kur i shërben vetvetes, por kur i shërben një qëllimi të jashtëm, ata që vetëm për një vit kishin shkruar e botuar gjashtëdhjetë vjersha me temë traktori, e sa të tjera për gruan në prodhim, për shtrimin e asfaltit, për hidrocentralet, për hapjen e shkollave, ata që e kishin ndjekur zhvillimin e vendit si kronistë të vërtetë, shumë prej tyre me talent që linte për të dëshiruar, po edhe nga ata që e kishin hequr mënjanë talentin si kurorën dhe e ruanin për ditë të tjera. Sot ngutja politike, plenumet partiake ku dënoheshin dhe ngriteshin penat kërkonin tjetër gjë. Kjo kërkesë dhe kjo përgjigje e poetëve të cilët Kadareja, në mbledhjen e 11 korrikut 1961, në debatin për novatorizëm, i quajti poetë luleshqerrash, shënjoi dy dekada letërsi shterpë dhe shkëputje nga rrjedha natyrore e saj, nga tradita jo e pakët, nga folklori, nga poezia që kishte filluar tre shekuj më parë me Lekë Matrëngën.

Në këtë djerrinë, kishte zëra që ishin ulur, tërhequr mënjanë, apo që kishin heshtur përgjithmonë, pa mundur të njësoheshin me kërkesën letrare të kohës, pa mundur të flijonin artin e tyre në emër të njohjes, në emër të zënies së një vendi në hierarkinë e vlerave letrare socialiste. Një nga ata, ndoshta më tipiku, më vuvi, qe pikërisht Lasgushi, klasiku i gjallë i poezisë shqipe, bardi i poezisë sonë moderne, poeti që i kishte kënduar atdheut në formën fizike e metafizike të saj, poeti i ndjenjave të thella dhe i vizioneve harmonike, jo rrallë me përmasa kozmike. Po ç’ishte kjo heshtje lasgushiane? Mënjanim politik? Pre smire nga njerëz meskinë? Apo vetëmënjanim? Mosdëshirë për të kohuar në “kohëra të këqija për lirikën”, siç do të thoshte një poet tjetër i kësaj ane të liqenit zemërak?

Ndoshta të gjitha nga pak. Nëse u referohemi kujtimeve të njerëzve që e kanë njohur, që kanë biseduar gjatë me të, siç janë, bie fjala, Petraq Kolevica, Ismail Kadare e Moikom Zeqo, mund lehtësisht të konstatojmë që regjimi e heshtte Lasgushin, e shtynte drejt një harrimi pa bujë, drejt një shfaqjeje të ëndërrt të tij, aq sa shumë gjimnazistë të kohës nuk e dinin në ishte gjallë apo kishte vdekur. Po edhe Lasgushi, nga ana e tij, qe tërhequr herë në shtëpinë përdhese të Tiranës e herë në kullën e tij në Pogradec, në qytetin ku i kalonte pushimet edhe vetë sekretari i parë i Partisë, Enver Hoxha, antipod i Lasgushit për nga prania, pasi sa më i gjithëpranishëm diktatori, aq më i munguar e i pabujë Poeti.

“Të shkoje tek ai, ishte më shumë se të dilje jashtë shteti”, shkruan Ismail Kadare te “Ftesë në studio” (1990) kur flet për Lasgushin, “Të dukej se dilje jashtë kohës, jashtë sistemit të zakonshëm të të menduarit. Edhe një hap dhe kishe ndjesinë se do të kapërceje kufijtë e jetës për të shkelur në shkretinë danteske. Prej vitesh, qysh pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, ai kishte qenë përherë i tillë: i gjallë dhe i vdekur njëkohësisht… Ishte një gjendje e dyzuar që i shkonte atij dhe shumë njerëz qenë mësuar me të si me dikë që e kundrojnë përherë nën syprinën e ujit”.

Por edhe Lasgushi nga ana e tij sikur kishte mbyllur të gjitha shtigjet me botën e jashtme. Ndoshta kjo është arsyeja që e besojmë se e ka pasur me gjithë mend kur e ka pyetur Kadarenë: “Në ç’regjim jetojmë?” dhe kur ky i fundit është befasuar nga kjo pyetje dhe ka shfaqur shenja mosbesimi për këtë harrim, Lasgushi është përgjigjur: “E kisha harruar vërtet, poetit i lejohet çdo gjë”.

Ishte e vërtetë që për të poeti nuk qe vetëm ushqyesi i gjuhës, krijuesi i botëve të vogla, universeve të panumërta, por edhe i gjithëdijshmi i kohëve, përgjegjësi i të gjitha gjërave që ndodhin në kohën e tij, prandaj tek po fliste për dënimin e Vinçenc Prenushit, bie fjala, përdorte foljen në vetën e parë, thoshte: “Kur e dënuam me 80 vjet burg Vinçenc Prenushin, ai ishte 76 vjeç”. Thoshte kështu, pasi besonte që poeti ishte përgjegjës për çdo gjë.

Me gjithë këtë barrë të madhe që ia ngarkonte poetit, Lasgushi mëtonte të ishte poet dhe vetëm poet, pra poet absolut, si të gjithë poetët pasromantikë. Në parimet e tij estetike arti s’ishte për konsum të gjerë, artin ia blatonte një pakice, një elite të zgjedhur njerëzish.

Edhe poezia e tij, siç ka ndodhur me një mori poetësh gjenialë në botë, për nga sasia është modeste (dy vëllimet e tij kanë pak më shumë se njëqind poezi gjithsej), por e llojllojshme për nga përmbajtja, mbresëlënëse për nga fuqia e shprehjes, leksiku poetik dhe muzikaliteti që ka. Sado që dy vëllimet poetike të Lasgushit kanë qenë në qendër studimi nga studiues të ndryshëm, kryesisht pas rënies së komunizmit në Shqipëri (Kosova e kishte studiuar deri diku edhe më parë), prapëseprapë autorët kanonikë që të jetojnë apo të mbijetojnë në luftën e egër për të qenë apo mbetur pjesë e kanonit të një letërsie kanë nevojë për rileximet që janë konfirmuese ose përjashtuese nga kanoni. Megjithëse distanca kohore që na ndan nga vepra lasgushiane është e mjaftueshme për ta radhitur atë në vlerat kanonike letrare shqiptare, prapëseprapë ka hapësirë të rileximeve nga aspekti formalist, strukturalist i tekstit të Lasgushit, për të cilin fjala qe polisemike dhe mund të aktualizojë valenca të ndryshme të polisemisë.

Tek ai jo vetëm fjala, por edhe interpunksioni merr një vlerë të veçantë. Siç mund të vihet lehtë re edhe pikat e heshtjes janë të ngarkuara stilistikisht, madje shpesh janë ambivalente në poezinë lasgushiane. E tërë kjo s’ka kaluar pa u vënë re nga studiuesit, por edhe s’duhet të kalojë pa u vënë re, pasi sikurse e thotë dhe poeti i njohur Aleksandër Bllok: “Struktura shpirtërore e poetit shprehet kudo, madje edhe tek pikësimi”.

Zënia e vendit nga ana e poezisë bërtitëse, deklarative të pasluftës ka shkaktuar edhe vonesa të konsiderueshme në leximin e gjithanshëm të poezisë lasgushiane, të kësaj poezie të sistemuar në cikle që komunikojnë semantikisht me njëra-tjetrën dhe krijojnë ligjet e veçanta poetike brenda yjësive të cilave u përkasin, të cilat cikle dua t’i përmend për hir të auditorit të sontëm të nderuar, por që nuk janë të gjithë të fushës së letrave:

Vallja e yjeve (1933): Zog i qiejve; Vallja e qiellit;Vallja e dheut; Vallja e yjeve; Vallja e përjetësisë; Vallja e vdekjes; Kur nuk ndjehesh fare mire.

Ylli i zemrës (1937): Zemra e qiellit; Zemra e dheut; Zemra e jetës; Zemra e përjetësisë; Zemra e vdekjes; Kush më njohu dhembshurinë.

Mund të vihen re bredhjet nga një vatër kuptimore në tjetrën pa e ndërruar shënjuesin, gjë që flet për thellësinë e mendimit lasgushian, kulturën letrare të tij, talentin krijues dhe mbi të gjitha njohjen e teknikave moderne të vjershërimit. Lasgushi s’ishte indiferent karshi erozionit që i kanosej gjuhës shqipe dhe shfaqjes së saj më sublime – verbit poetik, që duhej ta shquanin bukuria, harmonia e pastërtia. Nisur nga këto parime estetike, shumë nga poezitë e tij kanë zënë vende meritore në antologjitë e poezisë sonë kombëtare dhe lexohen me ëndje nga lexues profesionistë dhe lexues të tjerë. Disa nga poezitë më të pëlqyera e më të njohura të Lasgushit janë: Naim Frashërit (shkruar në 75 variante), Kënga pleqërishte, Kroi i fshatit tonë, Vallja e luleve, por edhe vjershat e triptikut të njohur poetik-filozofik: Lundra dhe flamuri, Gjeniu i anijes dhe Vdekja e Nositit.

Liqeni zemërak (dashuria e veçantë e jetës së tij), ylli (që merr disa kuptime poetike dhe krijon mundësi leximi të reja, figurë që shfaqet si nyje lidhëse midis njësive specifike strukturore-poetike që mëtojnë të bëhen një), malli (që del në disa kuptime, e ajo më tipikja është kur fjala mall te Lasgushi shënjon dashurinë, e dashuria për të është shuma e të gjitha ndjesive të mira: përjetimit, mungesës, pranisë…), vasha (së cilës herë i thotë mike, herë motër e herë e njëson me ndjenjën, e quan mall edhe atë), atdheu (gjakim i përhershëm fizik e metafizik i tij) etj. janë pikat e forta figurative mbi të cilat qëndron e palëkundur lirika e veçantë, lirika e thellë, plot muzikalitet e Lasgush Poradecit.

Është i bukur dhe kërshërindjellës fakti se në kohën e harrimit, në kohën kur Lasgushi shëtitej si fantazmë nëpër Pogradec, në brigjet e “liqenit zemërak” me kapotën e gjatë, me borsalinën e zezë mbi krye, i shoqëruar nga miku i tij i dashur Cuci, për të cilin thoshte që e ka emrin më të bukur ndër emrat qenorë, diçka krejt çuditshëm e kishte trazuar heshtjen që e mbështillte atë, një histori dashurie në moshën tetëdhjetëvjeçare, një dashuri e fundme, ardhur si me shenja proteste ndaj harrimit të tij të gjatë. Është kjo historia që la një ditar të vogël pas vetes, nja 50-60 faqe prozë të shkruara nga dora e Lasgushit dhe të titulluar Vizitat e zonjushës Ana G ne kullën time.

Në tregimin e shkruar në dy variante dhe të botuar më pastaj si libër i mëvetësishëm, në vitin 1999, me titull “Ikja e Shtërgut”, Ismail Kadare flet për receptimin e kësaj historie nga njerëzit dhe nga ai vetë. E quan protestë të poetit, madje edhe të vetmen gjë të bukur që kishte ndodhur viteve të fundit në Shqipërinë komuniste:

“Një lidhje dashurie në moshën tetëdhjetëvjeçare, në qytetin e vogël provincial, ku godina e komitetit të partisë ngjante më e madhe se kudo… Kjo ishte njëlloj si të dëgjoje kambana katedralesh të zhdukura të shekullit të trembëdhjetë.”

S’do mend që në atë qytet të vogël me emër të trefishtë do të ndodhte mrekullia. Në atë qytet ku te të gjitha sheshet e rrugët komuniste: rruga “1 Maji”, shëtitorja “Enver Hoxha” , sheshi “Fitorja e socializmit” dëgjoheshin pa bujë hapat e një kolosi letrar, që herë-herë harronte se në ç’regjim po jetonte, njeriut që qe mësuar me vdekjen e vet shumë më përpara se vdekja e njëmendtë t’i trokiste në derë.

U varros, sipas dëshirës, atje në Pogradec. Ishte 12  nëntor 1987, si sot. I munguari i madh po vuloste përjetë praninë. Ai që kishte kërcënuar si Dielli Zeusin tek Iliada se do të zbriste në ferr të shndriste për të vdekurit, pasi nuk e meritonin të gjallët praninë e tij, sot po shkëlqen me gjithë fuqinë e tij në zenitin e poezisë sonë të bukur shqipe.

 

(Fjalë e mbajtur me rastin e shënimit të 30-vjetorit të vdekjes së poetit. Akademia përkujtimore u organizua nga klubi letrar “Metafora” në Tetovë)


Unë kam qenë Adami që e kam ngrënë mollën

Flasim përhanshëm me Ilirian Zhupën

Nga: Xhemazije Rizvani

 

Përse mendoni se ju jeni gabimi ?

Mendoj se jam gabimi, pasi edhe mbas kaq shumë vjetësh jetë, nuk i jam dorëzuar dhe nuk mendoj t’i dorëzohem sistemit të reflekseve të para, siç konstatoj se ndodh rëndom. Pasi mendoj ende se e mira është një gjë e përbashkët dhe jo vetëm e imja, morali nuk është një shfaqje, por është një thelb; patriotizmi, besa e atdheu po ashtu. Jam gabimi, pasi sa herë kam pranuar dhe mungesat dhe dobësitë e mia, kam konstatuar me trishtim të thellë, se ata që kam rretheqark kanë përfituar nga ky pranim duke trashur më shumë fajet dhe zullumet e veta ndaj meje.

 

Pse mos të të pyesim ku keni qenë ?

Mbasi kjo është një intervistë e shkurtër, në këtë zheg vere, dhe shtjellimi i pyetjes suaj do të paktën dy mijë vjet që të marrë përgjigje të plotë. Për një përgjigje të përmbledhur lexo librin “Mos më pyet ku kam qenë”.

 

Ju duket se pesimizmi shkon gjithmonë paralel me përvojën?

Përvoja dhe pesimizmi janë si e bardha dhe e zeza. Sa më shumë ndiçohesh, aq më mirë e shquan errësirën.

 

Nga shumë gjëra që të mungojë, çka ju mungon e para tani?

Ajo që kam kërkuar dhe e kërkoj gjithë jetën: Dashuria që shfaqet në formën e Njeriut.

 

Cila është mungesa e frikshme e njerëzve seriozë të shtetit amë?

Së pari, unë nuk besoj se ka shtet amë dhe shtet bijë apo bir. Sëmundja e seriozitetit kallp, kaq e përhapur ndër ne, është një shenjë ulëritëse e mungesës së humanizmit dhe përgjegjësisë. Mes nesh, një seriozitet i madh, përgjithësisht është një ambalazh i shtrenjtë, brenda të cilit fshihen produkte skarco.

 

Kush ju mbush e zbraz si një gotë?

Le ta ndryshojmë pak pyetjen. Le të themi si një orë me rërë. Pasi gotat dhe enët e tjera kanë lidhje me stomakun, ndërsa ora e rërës ka lidhje me trurin.

 

Ç’ju ngre nervat që në mëngjes?

Fakti që kur hap sytë, kam në mendje vetëm gjëra dhe punë të bukura, ndërsa mbasi dal në rrugë, shumëçka shkon në drejtim të paditur, pra rrugë pa rrugë.

 

Nëse do hiqnit dorë nga vargjet, ç’gjë tjetër do ju shkonte për dore?

Të mbillja lule e pemë dhe të rrisja zogj, në fshatin e gjyshërve dhe prindërve të mi, në Çorraj. Dhe t’i bleja tim ati që nuk jeton më, kapelen që i pata premtuar.

 

Si duket një grua, si një bukë e nxehtë e sapo nxjerrë nga furra?

Buka shuan një uri fizike, gruaja shuan një “uri” shpirtërore. Buka ftohet e prishet në disa ditë, një grua nuk ftohet e nuk prishet kurrë. Ajo është gjithmonë si buka e sapo nxjerrë nga furra, edhe kur bëhet vajzë, edhe kur bëhet nënë, edhe kur bëhet gjyshe. Ajo është e nxehtë, e avullt, ftuese. Kur isha fëmijë, bëja figura njerëzore me tulin e bukës së ngrohtë, por nuk u jepja dot zë dhe frymë; gratë bëjnë fëmijë, burra dhe gra, njerëz, popuj dhe kombe me tulin e vet dhe u japin gjithmonë frymë dhe zë.

 

Në truallin e Shqipeve kush janë papagajt?

Më mirë të themi kush nuk janë? Një pakicë që bëhen minoritet përditë e më shumë, nuk janë. Ndërsa papagajtë në truallin e shqipeve, tashmë janë si në shtëpinë e vet. Këndojnë në qeveri, në parlament, në administratë, në akademi dhe institucione shkencore e kulturore, në media, në universitete, shkolla, kopshte dhe çerdhe. Sa më shumë të këndojnë si papagaj, aq më të suksesshëm janë dhe aq më shumë e shtojnë tagjinë e vet. Dhe aq më shumë rrallohen radhët e “shpendëve” të tjerë…

 

Si duket Shqipëria pa Dritëroin?

Si një orkestër pa violinë. Po koncerti vazhdon me librat e tij.

 

Ç’ka të vdekur brenda jush?

Shumë ëndrra, shumë miq, shumë libra.

 

Ju vjen keq pse s’jeni më i ri?

Jo! Nuk më vjen keq. Pasi shpesh vetëndihem si adoleshent. Dhe dua të rritem…

 

Sa gra mund të mbajë poezia juaj?

Do doja që në poezinë time të ishin të gjitha pasardhëset e Evës. Ose së paku, secila nga to të gjente diçka nga vetja, mes vargjeve dhe fjalëve të mia.

 

Si ndihet Poeti i përzier me të tjerët?

Në abitatin e vet, si çdo gjallesë tjetër e kësaj bote.

 

Poeti dhe vargjet e preferuara cilat janë?

Poetët e mi të preferuar janë Lasgushi dhe Whitman. Po edhe mijëra vargje dhe poezi të poetëve të tjerë.

 

Keni qenë dashnor i zjarrtë?

Përgjigjen për këtë pyetje duhet ta japin Evat. Unë kam qenë Adami që e kam ngrënë mollën.

 

Në çka ju duket se kjo botë është ndërtuar keq?

Në raportin e njeriut me veten, njeriut me njeriun, njeriut me sendet, natyrën dhe botën.

 

Cila poezi e juaja është më e dashura për ju?

Ajo që po shkruaj sonte.

 

Cila poezi e juaja është më e dashur për të tjërët?

Besoj se janë shumë, por për këtë është mirë të pyeten të tjerët.

 

Si duhet t’i trajtojë shteti poetët?

Si njerëz! As si papagaj dhe as si qen.

 

Si duhet gruaja ta trajtojë një poet?

Si të dashur, si burrë, si njeri që ka vazhdimisht nevojë të arratiset në vetminë e vet.

 

Çka ju kthen në filozof?

Gjërat e vogla që bëjnë dhe zhbëjnë qenien humane, kur kjo e fundit sheh veten në pasqyrën e të vërtetave universale.

 

Çka ju tremb më shumë te vetja?

Frika mos bie në grackën e luftës me të njejtën logjikë dhe me të njëjtat mjete të atyre që më luftojnë dhe urrejnë.

 

A janë poetët egoistë?

Kur janë në gjips dhe në bronz, jo. Kur janë të gjallë, varet nga natyra e tyre njerëzore.

 

A është turp të heshtësh a të flasësh?

Të heshtësh është virtyt, në një botë ku gjithnjë e më shumë të marrët vetëm flasin…

 

Çka ju dhemb më shumë?

Boshllëku… I cili po rritet po aq shpejt sa lakmia e njeriut dhe e bën këtë të fundit rob të tij.

 

Në një dimension tjetër jete kush do të ishte Ilirian Zhupa?

Përsëri Ilirian Zhupa, por me më shumë ëndrra dhe me më pak plagë.

 

Kush jeni ju?

Ende nuk kam një përgjigje.

 

Për çka nuk folëm në këtë bisedë të përhënshme?

Për hënën dhe vendet ku njerëzit nuk janë të përhënshëm si ne.

 

Faleminderit!

 


Pushoni, për emrin e Zotit!

Gjergj Bubani

(1899-1954)

 

Sëmundja e madhe e shpifjeve dhe e grindjes, sëmundje që buroi prej egoizmës dhe inateve dhe e cila si një gangrenë ka pushtuar trupat dhe shpirtrat e shumicës të bashkatdhetarëve tanë, është, për Shqipërin' e sotme, fatkeqësia m'e madhe. E vogël, e pocaqisur, jo shum' e begatshme, Shqipëria priste dhe pret prej atdhetarëve të vërtetë theorira të mëdha, morale dhe materiale, për progresin e saj dhe për organizimin e saj të brendëshëm. Dhe në vend që të mblidhemi të gjithë tok dhe si një trup të bashkojmë punërat dhe mendimet tona për të mirën dhe për përparimin e Saj, në vend që të punojmë secilido prej nesh me zemërkthjellësi dhe me ballën lart për Atë dhe të mirën e Saj, duke mbytur çdo sentiment egoistik, që për fat të keq e kemi në natyrën tonë si shqipëtarë, ne, përkundrazi, vumë tërë fuqinë e mendimit dhe të energjisë sonë për të rrëmyer njëri varrin e tjetrit, për të përmbushur tërë inatet dhe egoizmat tona personale, duke shpifur, duke kundërshtuar, duke sharë, duke goditur, duke shojtur adversarët tanë personalë, për të mirën e egoizmit tonë personal dhe kundër Atdheut tonë, kundër Shqipërisë. Dhe tërë këto i bëjmë sheshazi pa asnjë trup dhe shumë herë në emrin e atdheut!

I mjeri atdhe!

Tani e kuptoi ai se tërë flaga e enthuziazmës sonë s'ish gjë tjetër veçse një pamje e rremë e dëshirave tona personale. Tani e kupton ai se jemi patriotë të flaktë vetëm sa kohë shpresojmë në një shpërblim për patriotizmin tonë. Tani e kupton ai se nëpër zemrat tona është rrënjosur më thellë dashuria për interesin tonë vetjak, sesa ajo e interesit të Tij. Tani e kuptoi ai se, posa që na ciket interesi ynë vetjak, humbet ndër ne çdo sentiment atdhetarizmi dhe zëmë godasim, shajmë, shpifim, rrëmijmë varret e patriotëve të tjerë, duke shpresuar se me varimin e me çnderimin e tyre do të rilindet triumfi i egoizmës dhe i interesit tonë vetjak dhe pa u menduar se ç'nderimi dhe shojtja e tyre ekuivalon me shojtjen dhe çnderimin pjesor të Shqipërisë.

U mësuam si Qeveri të punojmë kundër opizicies: si opozicie tymos kemi tjetër qëllim veçse rrëzimin e Qeverisë dhe hipjen në kryen e Shtetit: si prefektër, të punojmë me hatër dhe, si adversarë të prefektëve, të sosim tërë energjinë tonë kundër atyre. U mësuam të punojmë në emrin e atdhetarizmit, kundër Atdheut, pa asnjë turp.

Se interesi i Shqipërisë sot është të jemi që të gjithë të bashkuar nën një qëllim: Përparimi i Shtetit tonë.

Dhe, kur të arrijë në radhën e shteteve të tjera të qytetëruara dhe të përparuara, atëherë le të pyesim dhe Egon tonë dhe le të ndahemi në partira, po jo në çeta pa asnjë program.

Jemi aq të paktë dhe aq të dobët në mësim, sa vetëm të bashkuar që të gjithë do të mundim t'i sjellim dobi Atdheut, i cili sot më tepër se kurdoherë ka nevojë për bashkimin tonë.

Për emrin e Zotit!

Pushoni grindjet, inatet, shpifjet në mes tuaj dhe afrojuni t'i japim me zemër të kthjellët dorën njëri-tjetrit, për shpëtimin e Shqipërisë. Afrojuni të bashkohemi dhe të punojmë të gjithë tok si një rreth i çelniktë, me një qëllim të përbashkët.

Le të bashkohemi dhe le të mbytim secilido egoizmën e vetes së tij. Kjo është m'e madhja theori që na kërkon Atdheu tonë. Le të harrojmë dhe le të shuajmë ambicionet dhe inatet tona vetjake. Vetëm kështu do të mundim t'i shërbejmë me dobi Atdheut.

Ata që janë jashtë Qeverisë, le t'u japin tërë konkursin e tyre të sinqertë qeveritarëve. Në vend të shajnë dhe të shpifin, në vend t'i madhësojnë veprat e liga dhe t'i vogëlsojnë veprat mira të qeveritarëve, në vend të kritikojnë me hatër, do të bëjnë më mirë t'u tregojnë udhën e mirë, t'i këshillojnë vëllazërisht dhe ngadonjëherë dhe të ndjejnë lajthimet e tyre. Dhe vetëm atëherë kur prova të gjalla na thonë se një prej tyre punon kundër idealit ose kundër interesit të përgjithshëm, atëherë le t'i biem kokës, atëherë le ta shfarosim.

Ata që mbajnë fuqinë në dorë, le të kuptojnë se vetëm duke pasur konkursin e shumicës do të mundin të punojnë. Dhe për t'u dhënë konkursin dhe besimin, shumica u kërkon të zhvishen prej rrobës së egoizmit dhe të ambicies, u kërkon të lënë mënjanë aksiomën e famshme "ashtu dua unë" dhe të dëgjojnë herë-herë zërin e opinionit publik. Deputetët tanë le të pushojnë së ëndërruari ministre dhe madhërira dhe, në vend që ta vrasin mendjen e tyre për intriga me qëllime vetjake, le të mendohen më mirë se në tërë këto kohë asgjë s'na treguan dhe asnjë përmirësim s'vepruan. Ata që s'janë të zotërit për tjetër gjë, veçse për intriga, le të japin dorëheqjen. Është shërbimi m'i madh që i mundin t'i sjellin Atdheut.

Për emrin e Zotit!

Pushoni një herë! Sprasuni prej udhës që keni marrë dhe e cila po na shpie në katastrofë. Bashkohuni, se "Fuqia në bashkim" gjendet.

 

1921