Adem Kastrati,

Prindi femër

Valdeta Dulahi

 

 

Prindi femër

T’kanë thënë se vdekja ka hijen e tokës.

Krenare për t’marrë atë që i takon,

atë që në fillim ishte e saj:

mish, asht, kurumti.*

 

S’t’kanë thënë se ajo ka fytyrën e trishtë

të nënës, kur lindi sojin e saj?

Sytë e nënës kur e mëshironin se s’lindi djalë?

 

“Do të bëhesh nanë e do të bëhesh zanë.”*

E ti duhet ta kesh dëgjuar këtë pa ta pre kërthizën.

Sinonim i vdekjes së gjallë.

Nanë e zanë.

Zanë e nanë.

 

E ke pa vdekjen në fytyrën e saj

teksa ulet e s’di kah t’ia nisë,

gishtat kërcet,

qetë – qetë me të thënë se nderi ka çmimin e një njolle çarçafi.

E ke pa vdekjen në shpinën e nënës që ngrihet mburojë.

Ka qenë aty n’zemrën e plasur t’saj,

që s’bënte zë.

 

Vdekjen e ke pa n’lotët e saj atë ditë nuse,

kur t’shihte se të ka dhuruar vdekje.

E ke pa vdekjen n’krahët e nënës

që zapton male për fëmijën e saj.

 

T’kanë thënë se vdekja ka hijen e tokës.

Po s’t’kanë thënë se ajo ka fytyrën e nënës,

fytyra e gjallë e vdekjes.

 

*kurumti : fjalë që përdoret për organet vitale.

* Do të bëhesh nanë e do të bëhesh zanë: është urim që përdoret në malësinë e Sharrit për nënat e reja.

 

 

Mal dhimbjesh 

Shkallëve të çardakut t’vjetër

kërcëllima trazon shtëpinë.

Hapa më të plakur se vetë ajo

ardhur për të shkundur jetën

aty ku e kishin ngarkuar.

 

Lëshonte këmbët ngadalë mbi dërrasë.

N’maje t’gishtave ngrihej

për qysheraftin ishte e vogël prapë.

Prapë ishte nalt peri ku varnin mishin për t’u tharë.

Mangalli n’mes votrës e hije burrash përreth,

tutej ende nga vetullat e vranta t’tyre:

“fjala matet para se të thuhet.”

N’shtëpinë e zjarrit erëmimi i kumbullave të ziera

endej si fantazmë.

Veç çaraniku i rrinte tamam.

 

Rëndë, rëndë i peshonin hapat.

Dhe era e mollëve të rëna trezonte më shumë kujtime,

e hija e plepit si shtatore qëndrese

i bëhej mal dhimbjesh,

që zemrën ia zaptonte.

 

 

Tundim

Në botën e shpirtrave

njeriu u bë qenie e pangopur,

mori hise me tepër seç i takonte.

Pastaj, zotat krijuan botë paralele

ku njeriu do të shihte veten,

do të adhuronte zotat.

Kështu ai do të ëndërronte përjetësinë,

do të ishte i vdekshëm

dhe zotat do ta ndanin parajsën mes vete.

 

Valdeta Dulahi është poete e re nga Tetova. Studioi për Gjuhë dhe letërsi shqipe në Universitetin e Tetovës, ndërkaq është pedagoge e Gjuhës dhe letërsisë në Shkollën e Mesme të Tekstilit në Tetovë. E lindur në Malësinë e Tetovës, poezitë e saj përshkohen nga motivet dhe tradita jonë e lashtë.


Gjys' buke dhe një libër

Vjollcë Berisha

 

"Dërgomëni libra, libra, shumë libra, që shpirti të mos më vdesë!”, thotë lutja për ndihmë e shkrimtarit të shquar Fjodor Dostojevski drejtuar familjes së vet në kohën kur ndodhej i syrgjynosur në Siberi. I veçuar bote, i mbyllur mes katër muresh e i rrethuar prej hapësirash të ngrira pa fund e anë, mardhte nga e ftohta e nuk kërkonte zjarr, kishte etje dhe nuk kërkonte ujë, kërkonte libra, domethënë horizonte, domethënë shkallë për t’u ngjitur në majën e shpirtit njerëzor. Sepse agonia fizike, biologjike, natyrore, e një trupi nga uria, nga etja a nga mardhja, zgjat pak, shumë pak, ndërsa agonia e shpirtit të pakënaqur zgjat për tërë jetën. Kështu e lexon poeti Frederiko Garsia Lorka letrën përgjëruese të shkrimtarit rus për libra, i cili nga ana e tij gjithashtu lë një mendim proverbial mbi rëndësinë e leximit në fjalën që mban gjatë përurimit të bibliotekës në fshatin e tij, ku thotë: “Jo vetëm me bukë jeton njeriu. Unë po të kisha uri dhe të isha i mbetur në rrugë, nuk do të kërkoja një bukë, por do të kërkoja gjys’ buke dhe një libër”.

Po i radhis këto mendime vezulluese të emrave që kanë bërë historinë e letërsisë jo nga dëshira për t’ju informuar, ngaqë janë gjëra që mund t’i kishit lexuar qëkur, por nga dëshira për t’u strehuar tek ata, për t’u fshehur pas tyre në kohën kur duket sikur na kanë zënë përfundi ca shigjeta plot helm, veshur me tis të sheqertë humori, që i drejtohen atij që ka kulturën e lartë e fisnike për të ndërtuar bibliotekë personale a familjare, e, edhe më keq, drejt atij që lexon.

Po kalojmë nëpër ditë kur më shumë se kurdoherë kemi mundësi të shohim një copëz nga shtëpitë e njëri-tjetrit përmes paraqitjeve publike, përmes postimeve të fotografive në rrjete sociale, përmes intervistave e pjesëmarrjes në jetën kulturore, e cila mëton të zhvillohet edhe në këto kushte me mundësinë që na e jep interneti e që, ku e ku, bëhet më interesante për shkak të përfshirjes edhe të emrave të mëdhenj që jemi mësuar t’i shikojmë vetëm në skena gjigante. Kjo mundësi, dashur pa dashur, na e krijon një ide për shijen e tyre, për dhomat dhe, më kryesorja, për bibliotekat e tyre. Kemi parë kaq shumë prezantime të njerëzve të shquar përpara bibliotekave të tyre të pasura. Pse po habitemi!? Ata që paraqiten për të dhënë një mendim domeos të jenë edhe njerëz të fjalës, njerëz që e mëkojnë botën e vet me gjërat që lexojnë, njerëz që s’do mend do të kenë një pasuri të jashtëzakonshme, një thesar që s’bëzan e që quhet bibliotekë. Po a s’është kjo pamja më e shpeshtë që e kemi parë në tërë botën e civilizuar, madje edhe në kohën kur profesorët tanë, politikanët e njerëzit e medies parapëlqenin të intervistoheshin përpara monitorëve të kompjuterëve të tyre në zyra a në shtëpi kur u jepej rasti?!

Përse e tërë kjo duhet të jetë qesharake?! Përse duhet të lëmë përshtypjen se na vjen ndot nga pamjet me libra në prapavijë? Fundja, ai është këndi më dinjitoz i shtëpisë që s’cënon as privatësinë e ngjyrës së orendive, të mbulesave e enëve. Ka mondanitetin e vet të përhershëm dhe neutralitetin kundrejt syrit kureshtar. E më kryesorja, ajo është mbështetja vetë. Një paraqitje me bibliotekën time përmbrapa më jep siguri, më mban fort. Ai është muri më i sigurt mbështetës. Përse të mos përfitojmë nga kjo?!

Kam parë këto ditë shumë njerëz, shkrimtarë e intelektualë që i respektoj, të cilët kishin kërkuar ndonjë kënd shtëpie me ndonjë pamje "jomburracake" mbi orenditë e sallonit, por ndonjë mur ku gjendet ndonjë pikturë që ia vlen për ta bërë paraqitjen nga shtëpia. Kryesorja të mos jenë te librat, se ata të librave po përqeshen këto ditë (!). Në një kompleks të tillë po futesha edhe vetë për pak. E zura veten duke kërkuar vendin “modest” për paraqitjen time dhe e kuptova se si pavetëdijshëm te të gjithë ndikojnë opinionet e pamenduara mirë, për të mos thënë dashakeqe, të atyre që tentojnë të kërcënojnë praktikën e mirë të krijimit të bibliotekave, po qoftë edhe mburrjen me to.
Ajo zënie e vetes me presh në duar, duke u ikur rafteve me miqtë e përhershëm që fshehin aty pafundësisht mund e dashuri, rafteve ku banojnë ngushtë, shpesh njëri mbi tjetrin, arkitektët e botës sime, personazhet që i kam njohur e dashur njërin pas tjetrit, e që i kam ftuar t’i njohin edhe motrat e mia, miqtë e të afërmit, më ndrydhi keqazi dhe më bëri të reflektoj mbi shëmtinë e këtij kompleksi të injektuar nga njerëz që mezi e shkruajnë gjuhën amtare ose nga disa të tjerë që pavetëdijshëm marrin anën e tyre.

Ajo bibliotekë që e kemi mjet pune. Ato kopertina me ngjyra, madhësi e erë të ndryshme janë almiset e punës sonë të përditshme. Pse u dashka të na vijë turp prej tyre. “Ky është sindrom. Kështu i kompleksonin e i struknin mënjanë nxënësit që mësonin e lexonin në klasë”, thotë mikja ime Xh. Dhe kush ia dilte ta bënte këtë? Ata që moti kishin ndërruar rrugën e dijes.

Dëshira për të folur për këtë çështje s’ka të bëjë me shtysën për të bërë avokatin e atyre që janë kritikuar për snobizëm, por për të krijuar një digë sado të vogël në komunitetin e njerëzve që e duan librin, me idenë që të mos u vijë keq t’i shfaqin librat e tyre. Ata libra që u është dashur një jetë për t’i grumbulluar, po ndoshta edhe më shumë se një jetë, atë të gjyshit e të babait. Ata libra që janë argëtimi e streha e tyre e parë, që janë mjeti kryesor i punës së tyre, fuqia e tyre e fshehtë, kënaqësia e tyre e përhershme…
Vetëm ata që i kanë mbledhur librat një nga një, që i kanë radhitur, i kanë lexuar me ëndje mund ta ndjejnë magjinë e këtij thesari. Vetëm ata mund t’i dinë horizontet e asaj bote të veçantë. Mund t’i njohin kënaqësitë e rendjes pas një libri, frikën nëse do ta kthejë atë miku që po e merr për ta lexuar, torturën që e shkakton rafti i gjithë atyre që presin radhën për t’u lexuar… e shumë kënaqsi të tjera që i njeh lexuesi i vërtetë e pronari i bibliotekës.

Se një bibliotekë nuk është një grumbullim librash të grupuar e të klasifikuar, por është një zë kundër injorancës, një dritë e përhershme kundër errësirës.

E ç’nuk ka një lexues në raftet e tij prej terjaqiu! Janë aty tërë ata libra që i ka përpirë në netët pa gjumë. Janë rojtarët e përhershëm të ditëve të tij më të lumtura, si dhe të atyre më të mugëtave. Janë grumbujt e mëdha të librave që presin të këndohen. Është frika që e bën të dridhet se jeta s‘ka për të dalë që t’i thithë të gjitha. Janë grumbujt e librave që janë blerë duke e ditur që s’kanë për t’u lexuar kurrë. “Thjesht, duhet të jenë të mitë. S’mund t’i lë”, mendon tek i blen. Pastaj janë fjalorët, enciklopeditë, studimet, krestomacitë… që i kërkon kur i duhen, që i dalin në ndihmë gjithmonë; drejt të cilëve shkon rregullisht, prapë e prapë, me po atë zell që i shkon teatrit dhe gjithnjë mahnitet nga një gjë e re… Pa janë tërë ata libra që ka pasur shtysën e çmendur t’i rilexojë e që mendon se do ta bëjë përsëri kur ta marrë malli. Janë poezitë, vëllimet me poezi që i hyjnë në shtrat pa leje dhe e bëjnë të këndojë tërë natën. Ato krijime të vogla, të thella që ia kanë mësuar të gjitha kodet e lumturisë dhe i vijnë pa pra; ato krijime që i ka mësuar përmendësh dhe prapë i shfleton e i shfleton pa u lodhur. Janë edhe ata librat me dedikimet si plagë nga njerëz që i deshi e që ishin të rrallët që ia mësuan botën, që e kuptuan se dhurata më e çmuar për të ishte një libër dhe koha që u harxhua për ta zgjedhur atë. Sa e sa personazhe, përralla, heronj të vegjëlisë, burra e gra të çmendura e popullojnë atë bibliotekë dhe jetojnë në paqe përkrah njëri-jetrit me vite e me breza.

E pranoj se ka nga ata që nuk kanë lexuar mjaftueshëm, por kanë një copëz biblioteke prapa shpine në paraqitjet e tyre. Nuk mendoj se janë për t’u tallur edhe ata. Gjithkush që ka pasur ca rafte me libra që i ka bërë vetë e di mirë se biblioteka është ajo “ngrehinë” që s’bëhet për një natë dhe s’bëhet nëse nuk ke një dashuri për librin. Edhe te tipi më i keq i pronarit të një biblioteke unë shoh diçka fisnike kundrejt atyre që e përqeshin: vlerësimin që ka për librin. Ai fundja e di se armatura e personalitetit është mu ai grumbull librash dhe mëton ta prezantojë.
Unë për vete, teksa shoh këto ditë libra, rafte e biblioteka të ndryshme familjare, kam atë shtysën e çmendur që mund ta kenë të gjithë ata që u marrin erë librave e që e konsiderojnë të humbur orën që kanë ndenjur larg leximit, për t’i parë nga afër ato biblioteka, për t’i prekur ata libra, për të folur për botimet e tyre të ndryshme, kopertinat, letrën, përkthyesin… me pronarët e tyre.
Nëse je me tërë këtë pasion, përse të kesh turp prej tyre dhe përse të lejosh të ta prishin magjinë?!

Libër natyrisht, kudo: në paraqitjen publike, në vetminë e thellë, sot, nesër, përherë…


52 libra në vit. Një dëshirë reale, apo iluzion?

Ramize Ferati

 

“Njerëzit e mirë nuk e dinë, sa kohë dhe mund kërkon të mësosh leximin. Mua më janë dashur tetëdhjetë vjet për këtë dhe as tani nuk mund të pandeh se e kam arritur atë qëllim.” J. W. Von Goethe

 

Në gazetat botërore prestigjioze, në vazhdimësi kemi hasur në artikuj që paraqesin zellin e filozofëve të urtë, a njerëzve të suksesshëm, të cilët nuk reshtin së lexuari. Pareshtur, do të thotë së paku një libër në javë, pa përfshirë leximin e përditshëm, pa ndonjë synim madhor, si leximin e gazetave për t’u informuar, apo raporteve voluminoze për qëllime profesionale. Një qëllim të tillë ia kisha vënë vetes disa herë, por me përjashtim të leximit të librave për fëmijë dhe ata që kam lexuar gjatë kohës intensive të studimeve, nuk e kisha arritur kurrë.

Si asnjëherë më parë, në muajt e fundit, gjatë izolimit fizik social, për shkak të pandemisë, libri ka rifituar vëmendjen e lexuesit, pasi viteve të fundit leximi dukej se konsiderohej tashmë sikur të ishte si një aktivitet njerëzor i lashtësisë. Ky “përfundim” arsyetohej me argumentin se libri ishte bërë jo-atraktiv, se procesi i leximit është i ngadalshëm dhe se në kohën e revolucionit teknologjik më i vlefshëm është zhvillimi i shkathtësive praktike, të cilat shpaguhen financiarisht shumëfish më shumë se sa perspektiva që të jep një punë që ka për parakusht leximin.

Fakt është që pëlqyeshmëria e librit prej vitesh është zëvendësuar në masë të madhe nga interneti dhe ndërveprimi virtual në rrjetet sociale. Ndaj, për të sfiduar ndjenjën e fajësisë, por edhe për të eksperimentuar, e shfrytëzova këtë mundësi unike të shfaqur rishtas. Që kur Prishtina hyri në izolim të detyrueshëm dhe shumica e  angazhimeve profesionale u zhvendosën në “zyra të improvizuara” në shtëpi, pata lexuar nëntë libra. Një ndodhi kontradiktore kjo që do të duhej të ishte normale, por është e jashtëzakonshme. Normale, sepse pati efektin e pritur të vërtetimit dhe e jashtëzakonshme, para së gjithash, sepse ka një parakusht: zgjatjen e izolimit deri në fund të vitit – mendim ky që më shtyri të analizoj tri aspekte të këtij procesi që aty për aty m’u shfaqën si çaste iluminimi.

 

  1. Bota e librave është e pafund dhe koha e kufizuar (Sa lexojmë?)

Për çdo njeri që ka një angazhim profesional me orar të plotë, pa marrë parasysh nëse ai nënkupton një aktivitet fizik, apo mendor, leximi i një libri në javë, sado qëllim modest dhe sa shumë normal të duket, jo rrallë herë del të jetë i pamundur. Një përllogaritje e thjeshtë të sjell tek përfundimi se brenda ditëve të punës njeriut nuk i mbetet kohë për t’ia kushtuar librit me seriozitet, ndërsa në fundjavë duhet zgjedhur në mes prioriteteve të shumta. Leximi i një libri në javë është mision edhe më vështirë i realizueshëm për një grua të cilën pas orarit të punës së paguar e presin angazhime të tjera, të cilat shoqëria jonë padrejtësisht parapëlqen t’i interpretojë si angazhime familjare. 52 libra në vit lexohen vetëm nëse punëdhënësi të paguan për të lexuar; vetëm në qoftë se nuk duhet të punosh për të jetuar; vetëm në qoftë se i redukton tej mase, apo edhe më mirë, i eliminon të gjitha kontaktet e kota njerëzore, ato të cilat nuk kanë asnjë dobi e nuk të sjellin asnjë kënaqësi, por të cilat në shoqërinë si kjo e jona janë etabluar si obligime. Pa marrë parasysh mënyrat, ritmin, apo shpejtësinë e leximit, leximi merr kohë dhe ndonëse nuk nevojitet përqendrim maksimal, të pa-anashkalueshme janë kushtet e leximit. 52 e më shumë libra lexon vetëm në qoftë se ke hapësirë, pra rrethana dhe kushte personale. Ndërsa një gruaje që synon të arrijë këtë, i nevojitet një ditë e zgjatur për disa orë, dhe nëse ajo mëton edhe të shkruajë, pa asnjë dyshim edhe “Një dhomë më vete”. Ndryshe nuk ka se si bëhet.

 

  1. Leximi pa qëllim është vuajtje (Pse lexojmë?)

Nëse do të pyesnim njerëzit përse lexojnë, do të merrnim përgjigje të panumërta dhe krejtësisht të ndryshme. Jo vetëm, por sidomos në pamundësi për të udhëtuar fizikisht, ne lexojmë për të udhëtuar në kohë. Në imagjinatën tonë mund të ndodhemi për një 24-orësh në Kanë, për disa javë në Shën Petersburg për një moment në Nju Jork, ndoshta disa ditë nëpër Kopenhagë, a për një vit në Berlin, pra jo vetëm në pesë shtete, por edhe në pesë periudha të ndryshme kohore dhe në peizazhe të llojllojshme kulturore. Ndaj dhe s’ do mend se një nga arsyet më të shpeshta që ne paraqesim, është ajo që ne lexojmë për kënaqësi.

Por leximi i vëmendshëm, ai për të kuptuar, rrallëherë përkufizohet vetëm si kënaqësi. Shumë më shumë se kaq, leximi “heq kufijtë në kokat tona”. Ai në vetvete është sfidë, e cila nuk të lë të qetë, e aq më pak të pandehësh se di dhe ke mbaruar së mësuari. Dhe është kureshtja ajo që njeriun nuk e lë të ndalojë së kërkuari më shumë, kur të ketë arritur cakun e vendosur. Sa më shumë që zbulon, aq më shumë pikëpyetje shfaqen, shumica e përgjigjeve të të cilave sërish gjenden në libra të tjerë.

Ne lexojmë për t’u formuar dhe formimi do të thotë ndryshim. Në parathënien e romanit, “Man’s search for meaning”, të autorit Viktor E. Frankl, njëri nga shkrimtarët më të shquar bashkëkohorë, amerikanë, Harold S. Kushner thekson se nëse në një libër gjendet qoftë edhe një paragraf, apo një ide që është aq e fuqishme, sa për të ndryshuar jetën e një njeriu, atëherë vetëm kjo e arsyeton leximin e rileximin dhe ai libër ia vlen të zërë një vend në raft. Ndërsa leximi vetëm për të mbytur kohën është vuajtje dhe vuajtja përmban diçka paradoksale: sa më shumë që zgjat, aq më shumë forcohet.

 

  1. Ti je çfarë lexon (Çka lexojmë?)

Librat ndikojnë në mendimet, qëndrimet dhe vlerat e lexuesit, kjo është e ditur, ndaj dhe duhet përzgjedhje. Një mendje kritike di të mos i marrë për fakte të gjitha informacionet e reja që gjen në cilindo libër. Njeriu që mendon në mënyrë të tillë është në gjendje vetë të krahasojë, analizojë, gjykojë, vlerësojë dhe të formojë vetë mendimet e tij. Goethe nuk ka theksuar kot, se “leximin” duhet “mësuar”. Mirëpo kujdes duhet treguar sidomos kur fëmijëve iu ofrojmë përmbajtje leximi, sepse përveç që ka libra të ndaluar, ka madje edhe të tillë që vijnë me “udhëzime”. Mund të duket e habitshme, por sigurisht me vetëdije, shtëpia botuese amerikane Wilder Publications veprat e mendimtarit dhe filozofit gjerman, Imanuel Kant i botoi me një shënim, si udhëzim për prindërit që në hyrje: “Ky libër është produkt i kohës së tij dhe nuk reflekton të njëjtat vlera, të cilat do të reflektonte, nëse do të ishte shkruar sot. Prindërit duhet që me fëmijët e tyre të diskutojnë rreth mënyrës se si kanë ndryshuar qëndrimet rreth racës, gjinisë, seksualitetit, etnicitetit dhe marrëdhënieve ndërnjerëzore, para se t’u lejojnë atyre ta lexojnë këtë vepër klasike.”

Diskutime rreth përmbajtjes së një libri janë zhvilluar që në epokën e Galileut, e mbase edhe më herët dhe në vazhdën e tyre, gjithashtu është përmendur ndikimi i gjinive letrare. Grupe të caktuara edhe të intelektualëve në periudha të ndryshme kohore besonin se leximi i një gjinie të caktuar letrare, është më shumë, apo më pak i rëndësishëm dhe se njerëzit mund të kategorizohen sipas llojit të librave që lexojnë. Një mendim ky i diskutueshëm, por megjithatë i praktikuar. Në Gjermaninë e shek. XVII p.sh. fisnikët dhe shërbyesit e oborrit mbretëror, shumë nga cilët edhe vetë qenë shkrimtarë e mendimtarë, ishin të besimit se grave që në atë kohë nuk kishin të drejtë arsimimi, sikurse burrat, megjithatë duhej t’u lejohej të lexojnë beletristikë, para së gjithash poezi. Qëllim parësor i këtij mendimi ishte që ato t’u lexojnë dhe t’i zbavitin burrat, kur ata të kthehen në shtëpi, mbase, sepse ata ishin të bindur se romanet e poezitë nuk janë “të rrezikshme”.

Për fat, a fatkeqësi, sot ka pajtim të gjerë mbi atë se ai që e ka lexuar “Iliadën”, “1001 net”, “Poemën e mjerimit” a “Hija e tokës”, e njeh fuqinë vepruese që del nga letërsia e bukur dhe ndikimin që ajo ka për zhvillimin intelektual, kulturor e qytetar, nëse lexuesi ka arritur t’i zbërthejë mesazhet që ajo përcjell. Pavarësisht zhanrit, një libër të cilit ia vlen t’ia kushtojmë kohën tonë të çmuar, duhet të të mbajë në ethe, të të nxisë të konfrontohesh me frikën mbi paditurinë, të të shtyjë të veprosh, të të japë krahë, të të lumturojë, dhe nuk duhet asnjëherë të të lërë të ndalosh së kërkuari arsyen e ekzistencës njerëzore. E nëse nuk janë 52 në vit, 26 libra të zgjedhur sigurisht që nuk do të shuajnë etjen, por mjaftojnë të mbajnë ndezur dëshirën për të gërmuar më thellë dhe na orientojnë të gjejmë rrugën drejt njohjes së vetvetes.

 

 

 

 


Kohë për një strategji gjithëpërfshirëse për veprim politik kolektiv

Intervistë me Albulenë Halili-n, ekskluzivisht për obshtestvo.net.

Realizoi në shqip: Anton Pançev

 

  1. E nderuar znj. Halili, nuk mund të mos fillojmë me një pyetje të mërzitshme për të gjithë ne. Si po zhvillohet lufta me virusin në Maqedoninë e Veriut dhe a po zvogëlohen masat kufizuese?

Në kohën kur e gjithë bota filloi të hapet dhe të lirojë masat kufizuese, norma e vdekshmërisë nga Covid 19 në Maqedoninë e Veriut është më e larta në rajon, dhe numrat e rasteve të reja po rriten frikshëm. Presidenti i shtetit, ka vazhduar për herë të katërt gjendjen e jashtëzakonshme. Për dallim nga fqinjët, kufijtë e shtetit vazhdojnë të jenë të mbyllur. Gjendja e jashtëzakonshme e shpallur për shkak të pandemisë është mbivendosur mbi jashtëzakonshmërinë e jetës sonë. Shtetet e Ballkanit Perëndimor me demokraci të brishta dhe histori famëkeqe të diskriminimit e kufizimit arbitrar të lirive e dhunimit të të drejtave njerëzore, janë pamjaftueshëm të përgatitura për fatkeqësi të kësaj natyre. Vetë koncepti i gjendjes së jashtëzakonshme që parashihet në kushtetutën e Maqedonisë së Veriut ku qeveria sjell dekrete me fuqi ligjore, trajtohet si gjendje e shpallur në rast lufte, për dallim nga koncepti perëndimor i emergjencës shëndetësore apo gjendjes së krizës. Po ashtu qeveria ka shfrytëzuar gjendjen e jashtëzakonshme për ushtrimin e pushtetit të pakufizuar në shumë sfera të jetës, duke marrë kështu tipare të një regjimi autoritar. Qeveria aktuale është teknike dhe parlamenti është shpërbërë që në shkurt të këtij viti. Datë përfundimtare për zgjedhjet parlamentare, akoma nuk ka.

Pandemia ka shpërfaqur edhe më shumë mendësinë diskriminuese shtetërore ndaj shqiptarëve. I gjithë komunikimi zyrtar, materiali informativ dhe njoftimet nëpër rrjetet sociale janë bërë kryesisht në gjuhën maqedonase. Pushteti po përpiqet që dështimin e vet në menaxhimin e krizës t’ia veshë qytetarit, e sidomos atij shqiptar. Është e vërtetë që ekziston një mosbesim i qytetarit shqiptar te shteti, por për një raport të këtillë, janë gjithmonë të nevojshëm dy palë. Në të njëjtën kohë shteti ka përdorur festat fetare myslimane për të stigmatizuar shqiptarët si mosrespektues të ligjit. Mediat kanë përdorur eufemizmin “mysliman” për “shqiptar”. Për fat të keq edhe reagimi i shqiptarëve ka ndjekur natyrën e akuzës, duke qenë një reagim fetar në vend se kombëtar.

Shëndeti publik bën pjesë në sigurinë kombëtare dhe si i tillë është përgjegjësi parësore e shteteve. Është e vërtetë se në rastin e pandemive, duhet të ekzistojë një infrastrukturë më e gjerë publike që përbëhet nga palët e interesuara që marrin pjesë në të gjitha aspektet e planifikimit, por kjo nuk nënkupton se në këtë infrastrukturë vitale duhet të ketë rol thelbësor qytetari i thjeshtë. Pa dashur ta amnistoj secilin prej nesh, përgjegjësia për shëndetin publik nuk lihet kurrë dhe kurrsesi në ndërgjegjen dhe vetëdijen e popullatës.

 

  1. Republika e Maqedonisë së Veriut mori ftesë për fillimin e negociatave me BE. Cilat janë pengesat kryesore në këtë rrugëtim të gjatë?

Pengesat e Maqedonisë së Veriut në rrugën e saj drejt BE-së, edhe pas firmosjes së Marrëveshjes së Prespës, mbeten shumë. Bashkimi Evropian e ka bërë gjithmonë me dije se anëtarësimi në BE nuk është një proces thjesht politik, porse edhe teknik. Harmonizimi i legjislacionit të vendit me Acquis Communautaire (NPAA) mund edhe të ketë shkuar mbarë e mirë, por implementimi i tyre është shumë larg. Në raportin e fundit, i cili u shpall në mars të këtij viti, Komisioni Evropian thekson nevojën e mbajtjes së zgjedhjeve të parakohshme parlamentare më 12 prill 2020, të cilat për shkak të pandemisë Covid-19, janë shtyrë për një afat të pacaktuar. Ky fakt e zgjat jetën e qeverisë teknike ku përfshihen edhe anëtarë nga partia maqedonase opozitare. Sferat ku Maqedonia e Veriut duhet të tregojë rezultate të qëndrueshme përfshijnë: reformën gjyqësore, hetimet dhe ndjekjen penale të korrupsionit dhe krimit të organizuar duke përfshirë dhe ata në nivelet më të larta, dhe implementimin e Marrëveshjes së Ohrit. Implementimi i kësaj të fundit, edhe pse theksohet në secilin dokument të Komisionit Evropian, si parakusht për anëtarësim në BE, kujtoj që është e tejkaluar. Marrëveshja e Ohrit përfaqëson një dokument të nënshkruar pas përfundimit të një konflikti, para pothuajse dy dekadave dhe krejtësisht në një tjetër mjedis politik e gjeopolitik, të cilës aq më tepër i ka skaduar afati i implementimit. Kjo marrëveshje është burimi i të gjitha marrëzive që rrjedhin nga koncepti non sens i popullit 20%. Në të drejtën ndërkombëtare është e njohur klauzola rebus sic standibus e cila bën që një marrëveshje të jetë e pazbatueshme për shkak të ndryshimeve fundamentale të rrethanave. Pra, meqë rrethanat kanë ndërruar dhe proceset politike kanë evoluuar, janë krijuar kushtet për një marrëveshje të re kushtetuese mes popujve më të mëdhenj që jetojnë në këtë shtet. Kjo marrëveshje duhet të bëhet pas realizimit të një procesi mjaft të rëndësishëm, të cilin e kam cilësuar se është Nyja Gordiane e këtij shteti, siç është procesi i regjistrimit, i cili për herë të fundit është kryer në vitin 2002. Për shkak të natyrës së këtij shteti, numri i banorëve të etnive që jetojnë në Maqedoninë e Veriut determinon gjithçka, duke nisur nga kushtetuta ku përcaktohet se kujt i përket sovraniteti, të drejtat kolektive, përfaqësimi në institucione, ndarja territoriale, listat zgjedhore, përdorimi i gjuhës shqipe, shpërndarja buxhetore e kështu me radhë. Pra, kemi të bëjmë me një realitet krejtësisht të ri, i cili duhet të përligjet dhe të sanksionohet edhe juridikisht. Kjo sa i përket pengesave të brendshme.

Pengesat e jashtme për Maqedoninë e Veriut duket sikur s’reshtin kurrë. Marrëveshja me Greqinë për emrin, u kundërshtua fuqishëm nga opozita maqedonase por edhe nga një shumicë e madhe e popullit maqedonas. Këtë e dëshmoi edhe rezultati i referendumit. Kjo marrëveshje, është si të thuash një bombë e kurdisur për këtë shtet. E para, për shkak të mungesës së kohezionit mes vetë maqedonasve lidhur me këtë çështje, dhe e dyta lidhur me mohimin e elementit shqiptar në këtë marrëveshje. Arsyeja e vetme për moskundërshtimin e kësaj marrëveshje nga ana e shqiptarëve, ka qenë që të mos pengohet procesi i anëtarësimit në NATO, një qëllim strategjik i kamotshëm, për të mos thënë i gjithhershëm shqiptar. Pengesat e tjera që janë paralajmëruar nga fqinji tjetër, Bullgaria, tani kanë të bëjnë me një tjetër çështje të identitetit të Maqedonisë së Veriut.

 

  1. U formuan taborët kryesorë te partitë shqiptare para zgjedhjeve parlamentare. A ka gjasa BDI ta humbë pozitën e parë për shkak të koalicionit ASH - AA?

ASH-AA është që në fillim një koalicion i panatyrshëm. Arsyeja e parë është për shkak se Aleanca për Shqiptarët është një subjekt opozitar, ndërkaq Alternativa është pjesë e pushtetit. Arsyeja e dytë ka të bëjë me botëkuptimet e kundërta të këtyre dy subjekteve lidhur me çështjet e identitetit, aleancave strategjike dhe ideologjive nga të cilat udhëhiqen. Së fundmi, motivi i këtij koalicioni kam frikë se është vetëm çuarja në opozitë e BDI-së, pa shpallur ndonjë plan konkret për qeverisje. Aleanca për Shqiptarët si subjekt që u krijua për të reformuar Partinë Demokratike Shqiptare, duhet në çdo veprim t’i qëndrojë besnike filozofisë së Arbën Xhaferit.

Nuk besoj se BDI ka përballë një koalicion të denjë për ta sfiduar. Nuk do të doja të ishte kështu. Besoj se nuk do të donte as vetë kreu i BDI-së, i cili para do kohe publikisht ka bërë thirrje që të gjithë subjektet të bashkohen për të mposhtur BDI-në. Kjo bëhet edhe më e vështirë sidomos pas shpalljes së qëllimit dhe motos së re nga partia shqiptare në pushtet se ka ardhur koha për një kryeministër shqiptar. Që në fillim duket se do të jetë një moto elektrizuese, për të mos thënë aspak e pamundur, në fushatën e zgjedhjeve parlamentare, që do ta eklipsojë tërë debatin mbi veprimtarinë e deritanishme të këtij subjekti. Partitë shqiptare duhet të jenë konsekuente se kanë përgjegjësi kolektive dhe se duhet në baza të rregullta periodike të përfshihen në procesin e llogaridhënies karshi popullit shqiptar. Diskursi politik në Maqedoninë e Veriut dhe fushatat parazgjedhore qoftë ajo e kaluara e zgjedhjeve presidenciale, apo kjo për zgjedhjet parlamentare, më shumë se për pozita, duhet të fokusohet në plane konkrete për fuqizimin e çështjes shqiptare në këtë shtet. Pra, pushtetizimi i individit shqiptar duhet të ecë në përpjesëtim të drejtë me pushtetizimin e popullit shqiptar në Maqedoninë e Veriut.

Në subjektet politike shqiptare në Ballkan, vërehet një fenomen mjaft i dëmshëm - përkthimi i kundërshtarëve politikë në armiq. Ky fenomen ndodh në Kosovë, siç ndodh edhe këtu. Parimet e demokracisë e bëjnë të shëndoshë diversitetin e mendimeve dhe orientimeve ideologjike, por sa u përket temave të caktuara që lidhen ekskluzivisht me interesin kombëtar, subjektet politike duhet gjithsesi të kenë unitet dhe një farë lloj konsensusi.

Pra, sfidë kryesore e subjekteve shqiptare në këtë shtet, në vend të zënkave duhet të jetë një strategji gjithëpërfshirëse për veprimin tonë politik kolektiv lidhur me sulmet ndaj shqiptarëve, të cilat duket se e kanë rizgjuar ndjenjën e vërtetë të maqedonasve për shtetin etnocentrik të tyre, dhe se përkundër metanarrativave me shoqëri dhe jetë për të gjithë, shtyllat kryesore të shtetit mbeten të pandryshuara.

 

  1. A mund të kemi prapë shumë vota shqiptare për LSDM-në, sidomos pas koalicionit me Lëvizjen “Besa”?

Vota shqiptare për LSDM-në në vitin 2016 ka përfaqësuar në rastin më të keq një moment dobësie të trupit votues shqiptar, ndërkaq në rastin më të mirë një përllogaritje e fuqisë, i cili te LSDM, apo më mirë ta quajmë me eufemizmin që ata ishin vetëemërtuar – koalicioni gjithëpopullor, ka parë rrugëdaljen më të shpejtë e më të sigurt nga regjimi i Gruevskit. Ky regjim kishte bërë që shteti të rrëshqiste në autoritarizëm dhe të minojë proceset euro-atlantike, duke i hapur rrugë ndikimit të fuqishëm rus, jo vetëm në vend por edhe në rajon. Në këtë proces shqiptarët kanë qenë faktori kryesor në arritjen e rezultatit përfundimtar. Rënia e Gruevskit, i rrënoi planet e Federatës ruse në Maqedoninë e Veriut dhe i hapi rrugë shtetit për anëtarësimin si anëtarja e 30-të e organizatës më të fuqishme politiko-ushtarake – NATO dhe shpejtimit të procesit të anëtarësimit në BE.

Koalicioni parazgjedhor i tanishëm i Lëvizjes Besa me LSDM-në do të jetë dëshpërues për të dyja palët. Nga njëra anë nuk do të sjellë numër të konsiderueshëm votash shqiptare për LSDM-në, ndërkaq nga ana tjetër do të shkaktojë erozion të besimit të votuesit shqiptar te Lëvizja Besa. LSDM akoma nuk ka pastruar ndërgjegjen e saj nga e kaluara dhe raporti i hidhur i shqiptarëve me të.

 

  1. Fitorja e Vetëvendosjes në Kosovë, edhe pse koalicioni qeveritar ra, ka sjellë shumë shpresa te shqiptarët në Ballkan për ndryshimin e dëshiruar. Si mendoni, a do të ketë ndikime edhe në Maqedoninë e Veriut?

Po, keni të drejtë. Togfjalëshi “Lëvizja Vetëvendosje” dhe fjala “shpresë” janë parë të shkruhen bashkë shumicën e herëve gjatë muajve të shkuar. Filozofia politike e Lëvizjes Vetëvendosje është mishërim i filozofisë së historisë së kombit tonë dhe si e tillë është e drejtë dhe e pakontestueshme. Veprimtaria e saj si subjekt opozitar është shquar për nga reagimi i pakompromis dhe konsistenca e pashoqe lidhur me çështjet thelbësore të interesit kombëtar . Mbështetja e popullit, sidomos rinisë, dhe jo vetëm asaj në Kosovë, është njëra nga asetet më të mëdha të këtij subjekti atipik politik të hapësirës sonë. Qeverisja 50-ditëshe e Vetëvendosjes, me gjithë pengesat e parashikuara e të pritura, mungesën e përvojës në qeverisje, u karakterizua nga po të njëjtat virtyte, të pazakonshme për politikëbërjen shqiptare në Ballkan. Ajo dëshmoi se kur në krye të shtetit vijnë njerëzit e duhur, edhe shqiptarët dinë të menaxhojnë me sukses një pandemi, të luftojnë krimin e organizuar dhe korrupsionin e niveleve më të larta shtetërore, të punojnë për shtetin e së drejtës, të përfaqësojnë denjësisht shtetin në takime e tryeza ndërkombëtare, të pozicionohen si të barabartë në raport me Serbinë, t’i vihen në shërbim të plotë sovranit të tij (popullit) dhe mbi të gjitha të dëshmojë se morali në politikë është i mundshëm. Shqiptarët kudo që jetojnë në Ballkan, e ndiejnë dhe e dëshirojnë këtë frymë të re në mënyrën e të bërit politikë. Skena politike shqiptare lëngon nga personazhe të vjetra, të përhershme, të shteruara si fizikisht, ashtu edhe për nga idetë dhe të menduarit e ri, dhe për më tepër të mësuar që me çështjet kolektive të sillen sikur të jenë çështje të tyre private.

Ndikime është e natyrshme që ka, si në Shqipëri ku veçse është krijuar qendra e Vetëvendosjes. Madje duhet gjithsesi të ketë. Ndonëse, gjykoj se mënyra e politikëbërjes së Lëvizjes Vetëvendosje nuk duhet të importohet si e tillë, pra të kopjohet e të keqpërdoret për qëllime politike, porse të merret si model se si ndërtohen kauzat e si luftohet politikisht për to, duke krijuar rrjete në fushëveprimet e përbashkëta përtejshtetërore, pra mbarëkombëtare.

 

  1. A kanë partitë shqiptare qëndrime të qarta rreth kontestit bullgaro-maqedonas?

Partitë shqiptare kanë lavdëruar Marrëveshjen për fqinjësi të mirë midis Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë të nënshkruar në vitin 2017, duke e cilësuar atë si një arritje të madhe në rrugën euro-atlantike, por edhe si kontribut për stabilitet dhe siguri në rajon. Paralajmërimet e fundit që vijnë nga Sofja thuhet se kanë të bëjnë me mungesën e seriozitetit të palës maqedonase lidhur me zbatimin e obligimeve të marra në bazë të kësaj marrëveshjeje.

Lidhur me këtë paralajmërim, për shqiptarët, është shqetësuese deklarata e presidentit të Maqedonisë së Veriut, bërë së fundmi, ku thotë se vendi nuk ka nevojë për BE-në nëse çmimi i anëtarësimit në Union është "të pranosh që ne nuk jemi maqedonas" dhe të themi se "gjuha që flasim nuk është maqedonase". Cila do të mbetej atëherë alternativa e shtetit? Po alternativa e shqiptarëve në këtë shtet? Siç do të thoshin kinezët: kohë interesante na presin.

Populli shqiptar në Maqedoninë e Veriut, pas anëtarësimit në NATO, interes parësor strategjik ka integrimin në Bashkimin Evropian. Ky prioritet, e bën atë një aktor konstruktiv por jo indiferent, që e përshpejton këtë proces dhe sheh drejt së ardhmes, duke respektuar çdo marrëveshje e cila do të jetë e pranueshme nga të dy palët e prekura.

Faleminderit!

 

 


Askush s’e merr më përdore lëxuesin pyjeve të letërsisë

Vjollcë Berisha

 

Gjithmonë jam ndjerë ngushtë kur më është dashur të jap një mendim lidhur me krijimtarinë e shkrimtarëve të rinj, jo për shkak të mungesës së entuziazmit se ata po shtohen, por për shkak të frikës reale të dozimit të fjalëve nxitëse e dëshirore. Kur them nxitëse, kam parasysh ato mendime që mund t’i japin hov e vetësiguri akëcilit shkrimtar, duke ia përkëdhelur sedrën e duke e frymëzuar edhe më që ta shohë veten në radhën e shkrimtarëve të shquar. Ndërkaq fjalët a fjalitë dëshirore kanë të bëjnë me ato gjëra që do të dëshiroja t’i shihja ndryshe e më mirë te shkrimtari që ma ka paraqitur me zell dorëshkrimin. Kjo baraspeshë mes këtyre të dyjave është ai dozimi që ia kam frikën dhe e ndiej si barrë tek shkruaj një tekst për një autor të ri, edhe në rastet kur më pëlqen shkrimi, po edhe në rastet kur mendoj se ka tepri të disa gjërave në dëm të mendimit, të ndjenjës, apo, ç‘është më e rëndësishmja, të estetikës.

Dozimi është kaq brejtës dhe bart kaq shumë përgjegjësi sa mund të ta shpjerë në theqafje gjumin për disa net rresht.

Kurrë s‘i kam kuptuar as ata kritikë që e fryejnë si tullumbace mjeshtërinë e një autori, e as ata që i bien shkurt e me negativitet, duke ia prerë flatrat që në fillim, apo, siç do të thoshte poeti Esad Mekuli, si ato mrazet e pranverës, duke ua mbytë filizat mu në farë.

Dozimi i këtyre dyjave ka të bëjë me baraspeshën dhe përgjegjësinë e fjalës. Një lëvdatë e tepërt, një mëtim për ta vendosur poetin e ri në maje të larta me “teleportim”, është më shpesh një dëm, është mundësia për t’ia mbushur mendjen se ka një talent të rrallë, duke ia ndërprerë rrugën e kërkimit, e madje, edhe më skandalozja, edhe atë të leximit, aq sa e shndërron poetin në një kërkues botuesi a shtypshkronje dhe e vë në gjurmim të një njeriu tjetër që do ta fryejë atë flluskën e sapunit që e duan fort fëmijët, që e quajnë bubble, që bëhet me ngjyra të rreme nga përthyerjet e dritës, e që fluturon larg, ku zhduket përfare, duke ia lënë fëmijës iluzionin gjysmë të besueshëm se u ngjit në qiell, ku syri i tij s’e gjen më…

Po edhe heqja e një vije të rreptë a e një iksi barbar mbi krijimtarinë e tij është diçka e vrazhdë, e pamenduar mirë, diçka që s’e lejon t’i rriten flatrat, diçka që ia ndalon fluturimet e nesërme, diçka që u ngrit bostblloqe të tmerrshme muzave që e deshën, diçka që ia rrokullis vetbesimin tatëpjetës së ëndrrës.

Pra, të dyja janë të rrezikshme dhe të dyja e zhdukin një krijues, andaj dozimi është i domosdoshëm në rastin e krijuesve ende të paafirmuar. Kjo ndjenjë përgjegjësie më ndalon të shkruaj për librat e rinj të botuar apo për ata që presin në dorëshkrim, edhe sot kur e ndiej, si asnjëherë më parë, mungesën e një kritike të mirëfilltë letrare. Mungesën e një kritike që në mënyrë korrekte, të drejtpërdrejtë, do të fliste për librat që duhen lexuar, do të trasonte rrugë të sigurta për krijuesit e rinj dhe jo vetëm për ata; një kritikë që do ta orientonte mendimin e lexuesit joprefesionist, do t’i hapte horizontin një lexuesi të profesionalizuar për të bërë një studim për një vepër të caktuar, do t’i nxirrte nga anonimati disa yjësi letrare që janë humbur në grumbullin me zhurmues të atyre që kanë botuar një deng librash sa për t’i marrë në qafë drurët që e bënë letrën…

Kaq shumë gjëra do të ndryshonte kultivimi i një kritike të mirëfilltë letrare, i një kritike me baraspeshë, i një kritike të bërë jo nga mjeshtër çollakë, por nga ata të zanatit, nga ata që dozimin e njohin dhe e përfillin këmbëngulshëm, nga ata që s’i ze gjumi natës për një fjalë të thënë… A s’duket pak e shëmtuar të kesh frikë të shkruash e të japësh mendim për një vepër kur e di mirë se ç’hon të madh le në artet bashkëkohore (në të gjitha pa përjashtim) mosekzistimi i kritikës?! Sigurisht që po. Por ajo ndjenja e frikës nga dozimi i saktë mbase ma jep një arsye…

Në grumbullin e librave që shtohen përditë, në mundësinë tepër të madhe të secilit për të botuar gjithçka që zhgaravit, shpesh humb emri i një krijuesi të talentuar vërtet, për shkak të mungesës së reklamës, për shkak të natyrës së tij të tërhequr (siç janë rëndom poetët), për shkak të vërshimit të titujve të botuar pa asnjë kriter, të cilët jo se e rrezikojnë letërsinë, por rrezikojnë dukjen e atij të vërtetit, pasi kur na bie në dorë një libër i shkruar nga një autor që s’e njohim, e para gjë që na vete ndërmend është: Duhet të jetë njëri nga ata. E ata janë shumë, janë aq shumë sa kanë bllokuar vitrinat e librarive, stendat e panaireve, rrjetet sociale e gjithçka që u del përpara. Ky fakt e bën shumë të ngutshëm kultivimin e një kritike letrare që do t’i shquante disa emra në një qoshe gazete a në një faqe serioze letrare interneti, apo në ndonjë diskutim konstruktiv në televizion. Ekziston një produksion i jashtëzakonshëm “letrar”në kohën e fundit, pa asnjë shoshë, pa asnjë mendim serioz i thënë për të dhe kjo po na shpie në rrugë pa krye e jo vetëm në letërsi, por në të gjitha artet. Kaq shumë koncerte të muzikës klasike, kaq shumë ekspozita personale e kolektive, kaq shumë shfaqje teatrore kalojnë pa u thënë asnjë fjalë për to e duke ua lënë vlerësimin vetëm sasisë së duarve që e apllaudojnë. E kështu, me efektin e fluturës, rrënojmë diku një vjershë të bukur, e vëmë një ngjitës në gojën e një poeti që ka ardhur në jetë për të shkruar, e dënojmë një roman me burg në magazinat e librarive, apo, edhe më keq, në kompjuterin e shkrimtarit, ia vëmë çelësin dy-tri redaksive të revistave kulturore, po besa, edhe të disa shtëpive të vogla entuziaste botuese. Heshtja dalëngadalë mundëson që oferta të jetë egjri dhe pastaj vjen mendimi ngulmues se alqionët-poetë nuk duken më kund për t’i mbajtur në shpinë prindërit e tyre në hapësira të reja fluturimi.

Moskultivimi i kritikës së mirëfilltë mundëson që të përkrahen financiarisht edhe nga institucionet e kulturës vepra të paverifikuara, gjë që e mundëson jetëzgjatjen e disa pseudoautorëve, të disa shtëpive botuese fantazma, apo të atyre që aktivizohen vetëm një herë në vit me nga dy libra të financuara nga Ministria (këtu te ne, për shembull), të disa koncerteve e trupave teatrore të dobëta, të disa revistave letrare që janë llumi i produksionit letrar, hartuar pa asnjë shije e kriter (vetëm për ta arritur normën e tirazhit që duhet të dorëzohet në Bibliotekë) e shumë dukuri të ngjashme që e bjerrin artin, në vend që ta stimulojnë atë. Në rastin e një kritike të vërtetë asnjëra nga këto dukuri nuk do të shfaqej kështu paturpësisht në çdo fushë arti për ta zvetënuar e për t’ia humbur pak nga pak publikun, atë publik që mezi mbahet në këmbë midis betejës me internetin dhe informacionet e pafiltruara që i marrim përmes tij. Me këtë do të mundësohej mbështetja e artit të vërtetë, e letërsisë së mirëfilltë që mëton drejt vendit të saj në vlerat kanonike, si dhe krijimi i një mendimi serioz mbi artin në përgjithësi e mbi letërsinë në veçanti, gjë që do ta ushqente shëndetshëm më vonë krijimin e një historie të plotë letrare, që kaherë paraqet një nyje kruciale për studiuesit e letërsisë sonë.

Përveç frikërave të paraqitura në krye të këtij shkrimi lidhur me dozimin e lëvdatave dhe vërejtjeve, kritikut serioz letrar i dalin edhe do stërkëmbëza të tjera që e pengojnë ta hedhë tutje drojën e shkrimit të drejtpërdrejtë për secilën vepër. E para, me gjasë, është rënia e besimit se ende tekstet e tilla janë kërshërindjellëse dhe se mund të ndryshojnë ndonjë gjë dhe e dyta shpesh ka të bëjë me një provincializëm të lehtë, sidomos në vendet ku hatri është kandari matës i shumë vlerësimeve, në mjediset e vogla letrare ku njihen të gjithë dhe ku çdo mendim i shprehur drejtpërdrejt rrezikon të duket tendencioz, i njëanshëm, mosdurim  personal, ballafaqim grupesh me kritere jashtëletrare vlerësimi e të ngjashme. Në mjedise të këtilla zhvillimi i mendimit kritik jo rrallë bëhet peng i hatërmbetjeve provinciale në dëm të së mirës së përgjithshme të artit.

Një tjetër element pengues i kritikës është edhe mundësia që i jepet gjithkujt të publikojë krijime letrare në rrjete sociale e bashkë me to edhe komente superlative, ku shkëlqejnë fjalët: e jashtëzakonshme, perlë, mrekullia vetë, kryevepër…, që shqiptohen me bollëk e që kontribojnë edhe më në bjerrjen estetike dhe të vështrimit të mirëfilltë letrar. Të gjitha sa i përmendëm, po edhe mjaft faktorë të tjerë, e krijojnë këtë shkretëtirë të mendimit kritik kaq të munguar në ditët e sotme, që jo vetëm s’arrin ta ndjekë fluksin marramendës të botimeve të librave, por edhe ngurron të shfaqet haptazi. Kritiku, apo lexuesi i profesionalizuar, i zënë ngushtë midis produksionit marramendës në njërën anë dhe reklamës me kritere jashtëletrare (por mjaft të fuqishme) në anën tjetër, zgjedh të heshtë e ta ndërtojë listën vetjake me veprat që, sipas shijes së tij, i bëjnë nder letërsisë kombëtare a botërore. Ai pothuajse ka pushuar fare dhe s’duket gjëkundi për t’ia nisur prapë nga e para: t’i afrohet ngadalë veprës, me lapsin e gdhendur për të shënuar ndonjë rresht e varg që i lë përshtypje të veçantë a një tepri poetike që i shkon në dëm estetikës së librit, sa për ta mbajtur në baraspeshë reale dozimin e nxitjes dhe dëshirës ndaj një shkrimtari të njohur apo ndaj atij të riut që rishtazi po depërton në pyllin joshës të shkrimtarisë me fanarin e dorës dhe përjetimet e veta, si mjete të vetme që do t’i hyjnë në punë midis bukurisë së pyllit dhe kërcënimit të egërsirave.


Rro zog pa krahë

Nurie Emrullai

 

Rro zog pa krahë

Hijet e ngopura mbetën larg trupave,
Si mjegulla të zeza mbushur me shi,
U zbrazën mbi rrugën që njeh
zërin e përvuajtur të psalmit të tyre.
Fillon dhe mbaron me Amin!

Duart e thata rëndojnë prej byzylykësh,
T’hedhura "ngushëllim" nëpër kosha mbeturinash.
Tërbohen si qentë pas erës së gjakut,
Fiken pas dromcave  t’bukës-zënë myk.

Duart krejt dregëza qepen pas qiellit
Bashkë me sytë që ikin larg vetes
Dhe Zoti bëhet gati tri herë t’pyesë bashkë me to...
Përse ne? Përse? Përse?

Në gëzimet e tyre të lindjeve a morteve
Veç vdekja luan valle mbi sytë e tyre.
E një vijë hollake mbi buzët qumështore
Bredh në vend buzëqeshjesh, sforcuar prej lotësh.

Mospërfillëse duket rruga
Kur shkelin në hijet e njëri-tjetrit,
Hapat rënkojnë sikur pas tyre zvarritet
Një qerre ngarkuar me shpirtra të humbur.
E çudi! Këta kanë veç hijen pas tyre.

Dhe lutja për pak ditë më shumë,
Ushton nëpër rrugë si psalme profeti
kënduar në katedralet zbukuruar me ar...

Kjo rrugë i çon drejt shenjtërimit të tyre,
Dyert hapen dhe ata s’dinë në ç’gjuhë të luten,
S’dinë ferri ç’fytyrë ka,
S’dinë se n’parajsë ngopesh veç me ajër.
Ata veç kërkojnë një derë
dhe dorën që gatuan ditë të bardhë.

Po pas dyerve ata takojnë
Ca "priftërinj e hoxhallarë"
Që i dënojnë "bijtë e tyre"
për mëkatin e "t’qenit" gjallë.

E sytë zgjohen,
Mendja s’dëgjon asnjë fjalë,
Era e ëmbël e bukës prej brenda
shpërndahet në trup,
si era e nënës që kurrë nuk e panë.

Por mëkatat duhen larë në këtë botë,
deri te brezi i shtatë.

Dhe i kthehen prapë rrugës,
Janë hijet e tyre gjithnjë në luftë,
Dhe rrugën mbulojnë plot me këngë,

Dhe ata mbesin pa asnjë vend
S’kanë ku t’rrëfejnë mëkatet e uritura.
Nuk flasin më, veç pyeten bashkë me Zotin,
Në ç’gjuhë lutjet i prekin "njerëzorët"?

E vdekjen shohin si ecën pas,
lidhur duarsh me hijet e tyre.
Si një nënë tepër e kujdesshme
kapur duarsh me fëmijët e tyre.

Unë shpirtin,
shpirtin ku t’ua lë në këtë poezi?

 

 

era*

ne vijmë dhe ikim në botë.
në botën e njëri-tjetrit bëhemi pritje.

erë.

koha është historia,
mban kalendar për ne...
rrethon datat e shënuara..
ne jemi datat!

të lindjeve, morteve, rilindjeve, sikur...

erë.

mbi njeriun, etja çon kryet përpjetë
për veten, frymën e gjakun...

ne vijmë dhe ikim në këtë botë..
të lindur për të mos njohur asgjë
të lindur për të dyshuar në çdo gjë

ne vijmë dhe ikim nga bota e njëri-tjetrit
për t’ia zënë vendin dikujt
për t’ia lënë vendin dikujt tjetër.

në botë,
vendi ynë mbet BOSH.

historia rrethon datën e fundit.

"TË PANGOPUR" shkruhet në postscriptum

me...
erë

era* (ang. emër) - epokë

 

 

Dëshira t'marra

Un', pak gjana i du pi jetës.

 

Nâtën me u ba hânë...

Veç me ia ndritë rrugën hijes tânde.

 

E kur t'plasë mëngjesi,

Me qenë djell,

E me u kthye n'dritë.

Me ta ngrohë at' copë shpirt.

 

Prej dielli me u ba ajr.

 

Prej ajri

me u kthye n'erë.

Me u përzi nëpër flokun tand, nëpër mendjen tande...

 

Me u ba mjegull

E me u kthye n'shi.

Me ta lagë jo veç trupin po dhe shpirtin me ta la.

 

Me qenë borë,

E me e ngrohë tokën veç me bardhësinë time...

Me t'i zbutë ty kambët që t'janë vra nëpër jetë..

 

Me qënë hânë, djell e ajr.

E me u kthye n'trup.

Me u taku ndoshta pak të dy.

 

Ma vonë.

Natën.

N'errësirë.

Du.

Me u kthye n'flutur

E me vallzue përreth llambës,

Që na ndrit ma shumë se hâna

E n'groh ma shumë se djelli..

 

E me u djegë.

Me u djegë duke vallzue rreth saj...

Tu të pa.

Tu të pa ty ndë sy.

 

E shef?

Pak gjana du pi jetës.

 

Me qenë yll,

me u shue.

Me ra prej qielli

Me t'u plotësu ty nji dëshirë...

 

 

Jam Nurie Emrullai. Lindur në '92, Kërçovë.

Jetoj në një fshat shumë të vogël që quhet Garanë e i takon qytetit të Kërçovës.

E dija që do studioj gjuhën që kur isha 11 vjeç, dhe si rrjedhojë studimet i vazhdova në Universitetin e Tetovës, dega: Gjuhë dhe letërsi shqipe.

Me shkrime jam marrë gjithnjë, fillimisht lexoja (e vetmja botë që më pëlqente dhe më dukej interesante). Përherë kur bëhej pyetja se: "Ç'dëshiron të bëhesh kur të rritesh?"; Gjithnjë përgjigjia ime ishte: "Dua të bëhem poete."; edhe pse nuk ia kisha idenë se çfarë është dhe ç'rrugë është, druaj që nuk do ta di asnjëherë.

Po si nuk më tregoi asnjeri që poetët lindin?!

Shkrimet e mia, kryesisht poezi, edhe pse s'guxoj t'i quaj të tilla, kanë të bëjnë me fenomene shoqërore, kohore, psikike që kanë por dhe s'kanë një përcaktim të thuktë. Kanë të bëjnë me ligje që i ka vendosur njeriu dhe që unë nuk i duroj dot.


Ilindeni i katërt?

PanAlbanica

 

Samiti i vendeve të Ballkanit Perëndimor, që u mbajt këto ditë në Sofje, si duket do të mbahet mend për përhapjen e lajmit të arritjes së një marrëveshjeje parimore për zgjidhjen e çështjes së emrit mes Maqedonisë dhe Greqisë.

Por, në të vërtetë Kryeministri i Maqedonisë, Zoran Zaev, u shpreh se “një nga opsionet është një zgjidhje e pranueshme për të dyja palët. Ne vazhdojmë me konsultimet në shtëpi, për të parë nëse institucionet … nëse zbatimi i kësaj lloj zgjidhjeje është praktikisht i mundshëm. Nëse kjo është e mundur, ndoshta do të kemi një zgjidhje”. Kryeministri i Greqisë, Aleksandër Cipras, pohoi se kanë gjetur shumë pika të përbashkëta, por jo se është arritur një marrëveshje përfundimtare lidhur me kontestin e emrit të Maqedonisë.

Në opinionin shqiptar dhe atë maqedonas në Maqedoni, deri më tani kanë qarkulluar shumë emra të mundshëm, si propozime të dala nga takimet mes ekipeve të negocimit të Maqedonisë dhe Greqisë. Burime të panjohura thonë se Republika e Maqedonisë së Ilindenit është kompromisi i arritur mes Maqedonisë dhe Greqisë, që si duket është i pranueshëm për palën maqedonase pa dallim të ideologjisë politike. Megjithëse akoma i pakonfirmuar dhe me shumë gjasa që të jetë vetëm një spin, lidhur me këtë propozim, si edhe deri më tani nuk ka ende asnjë reagim nga pala shqiptare në Maqedoni, por as nga partia opozitare maqedonase VMRO-DPMNE. Të vetmit që kanë shprehur mendimin e tyre për propozimin e ri për emrin e Maqedonisë, janë bullgarët. Ministrja e jashtme e Bullgarisë, Ekaterina Zaharieva në një intervistë dhënë për Radio Evropa e Lirë, ka deklaruar se ky propozim është i pranueshëm për Bullgarinë. Sipas saj, ky emër tregon se të dyja shtetet tona kanë një të kaluar të përbashkët. A do të jetë i pranueshëm për shqiptarët ky emër, mbetet të shihet në ditët në vijim.

Deri më tani, në spektrin politik shqiptar, vetëm nënkryetarja e BDI-së, Teuta Arifi, ka deklaruar në një emision televiziv maqedonas se “Ilindeni na bashkon”. Madje duke iu referuar Kryengritjes së Ilindenit, ajo ka thënë se “bëhet fjalë për një moment kur ne si popuj absolutisht kemi pasur një ideal dhe synim të përbashkët për më shumë dinjitet”. Megjithatë kjo deklaratë, duhet të merret me shumë rezervë, meqenëse akoma nuk ka ndonjë qëndrim zyrtar nga partia që ajo përfaqëson.

Por çka në të vërtetë është Ilindeni dhe sa realisht i përfaqëson ai shqiptarët?

Ilindeni është një ditë e rëndësishme për maqedonasit meqenëse përmban komponentën nacionale maqedonase dhe atë fetare sllavo-ortodokse. Njëkohësisht mund të konsiderohet se Ilindeni është festa kryesore në shtetin monoetnik të Maqedonisë ku jetojnë më shumë 30% shqiptarë. Por cila është domethënia e kësaj feste?

Në vitin 1903, më 2 gusht është organizuar Kryengritja e Ilindenit, një kryengritje e organizuar nga Organizata Revolucionare Maqedonase (e njohur si paraardhëse e partisë së djathtë maqedonase OBRM-PDUKM ose në maqedonisht – VMRO-DPMNE-së) kundër Perandorisë Osmane. Kjo organizatë, qëllimet dhe përfaqësuesit e saj janë objekt kontesti dhe pretendimesh për përvetësim nga të dy popujt, maqedonas e bullgarë. Pas fitores së kësaj lufte, u krijua Republika e Krushevës, ku thuhet se në mënyrë të barabartë janë përfaqësuar maqedonasit, shqiptarët dhe vllehët. Pra kjo kryengritje përdoret për të dëshmuar se në Maqedoni solidarizimi dhe bashkëpunimi mes etnive ka ekzistuar gjithmonë. Por, kjo është festë edhe për të majtën maqedonase. Më 2 gusht 1944 në manastirin “Prohor Pçinski”, i cili sot ndodhet në Serbi, është mbajtur kuvendi i parë i KAÇKM-it (Kuvendi Antifashist Nacional për Çlirim të Maqedonisë) ku është vërtetuar Maqedonia si njësi federale e barabartë me republikat tjera në Jugosllavi . Maqedonasit e quajnë Ilindeni i dytë. Ilindeni për maqedonasit është edhe festë fetare. Ilinden në shqip do të thotë dita e Ilisë. Shën Ilija (Sveti Ilija) sipas besimit sllavo-ortodoks është profet që lidhet me kultin e e rrufesë.

Në opinionin maqedonas, pavarësia e Maqedonisë nga Jugosllavia, akt i cili u bë me bojkotimin e referendumit nga ana shqiptarëve që jetojnë në këtë shtet, njihet si Ilindeni i tretë dhe kanë paralajmëruar se një zgjidhje e kontestit të emrit sipas propozimit të ri do të përfaqësonte Ilindenin e katërt për Maqedoninë.


Drizë

Vjollcë Berisha

 

Nuk thoshte asnjë fjalë
se gjuha kishte mëkatet e veta të shumëfishta.
Netëve dëgjoja fëshfërimën që lëshonin lëkurat e ngjitura
dhe lutjet e tij për mua.

Edhe sot, tek shkruaj
e vetmuar në kthinën time,
ndjej si rrëshqas në po atë borë
që e shkelëm të dy asaj stine,
si vrapoj prapë në flladin e lagjes së evgjitëve
ku më shpinte mbrëmjeve e ne merrnim thua
në mbetjet e haresë që patën ata,
në mbetjen e endacakërisë që vinte nga
të vdekurit e tyre të largët…

Edhe sot e mërmëris të njëjtën vjershë,
e ritregoj të njëjtin rrëfim të Bulgakovit,
u vë po ata emra frutash kafeneve,
po ato karikatura vajzave që i xhelozoj për vdekje…

(Dëgjoj tek lutet ai heshtazi për mua…)

Prapë më bien ndërmend ëndrrat që i kisha lidhur tok
si letra të vjetra
dhe s’më tremb asnjë ferr.


A ka nevojë Shqipëria për një politikë të jashtme (të përbashkët)?

Albulenë Halili

 

Shqipëria ka DY ministra për punë të jashtme: një për shqiptarët dhe një për të huajt. I pari është ministër për Evropën dhe Punët e Jashtme, ndërkaq tjetri është ministër vetëm i punëve të jashtme. Një vizitë në uebfaqen e ministrisë e vërteton këtë. Edhe në të gjitha forumet ndërkombëtare por edhe në artikujt e tij autorialë, Ministri Bushati prezantohet vetëm si ministër për punë të jashtme.

Shqipëria ka NJË Ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme. Andaj natyrshëm lindin pyetjet: përse një vend evropian do të duhej të kishte një ministri për Evropën?! Në cilën hemisferë ndodhet Shqipëria?! A nuk jemi ne ndër popujt e parë që kanë banuar në kontinentin më të vjetër të botës?! A nuk jemi ne vetë Evropa?! Përse atëherë vallë një ministri për Evropën?!

Shqipëria ka synime të ndryshme në programin qeverisës për politikën e jashtme.

Në uebfaqen e Kryeministrisë ky program synon “jo vetëm të korrigjojë gabimet e së shkuarës që kanë rrezikuar të ardhmen euro-atlantike të Shqipërisë, por të rrisë cilësinë dhe të përshpejtojë ritmin e procesit të integrimit në Bashkimin Evropian, besueshmërinë në rajon dhe strukturat euro-atlantike.”

Ndërkaq, në uebfaqen e Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme, programi qeverisës për politikën e jashtme synon “të konsolidojë ankorimin euro-atlantik të vendit, të përshpejtojë dhe konkretizojë ritmin e procesit të integrimit në Bashkimin Evropian, të forcojë miqësinë dhe marrëdhëniet tërësore me fqinjët si dhe të rrisë rolin, kontributin dhe besueshmërinë tonë në rajon në kuadër të zgjerimit dhe thellimit të bashkëpunimit rajonal.”

Vizioni i politikës së jashtme të Shqipërisë është i dykuptimshëm. Kryeministria i jep përparësi mbështetjes mbi partneritetin strategjik me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndërkaq Ministria, atij me Bashkimin Evropian. Kryeministria inkurajon rritjen e shkëmbimeve dypalëshe, në mesin e të tjerave edhe me Mbretërinë e Bashkuar, Ministria për Evropën, në vend të saj, me Vendet e Vishegradit. Ministria dëshiron rritjen e shkëmbimeve me vende të rëndësishme në rrafshin global si me vendet e Gjirit Persik, Kryeministria në vend të tyre ka Brazilin.

Politika e jashtme e një shteti përbëhet nga strategjitë e interesit vetjak të zgjedhura nga shteti për të mbrojtur interesat e saj kombëtare dhe për të arritur qëllimet brenda mjedisit të marrëdhënieve ndërkombëtare.

Që të dyja konceptet që përshkojnë strategjinë kombëtare të politikës së jashtme të Shqipërisë, integrimi në Bashkimin Evropian dhe partneriteti strategjik, nuk janë elemente që përbëjnë sovranitetin e një shteti, por koncepte që duhet të jenë të zbatueshme atëherë kur ai të ushtrojë sovranitet të plotë. Përndryshe kemi të bëjmë me sovranitetin nominal a relativ siç e quan Brzezinski apo edhe me doktrinën e Brezhnjevit për sovranitetin e kufizuar.

Është e natyrshme për vendet anëtare të një organizate të tillë që të japin pjesë të sovranitetit, por kjo nuk do të thotë se aspiratat për anëtarësim në Bashkimin Evropian duhet të shërbejnë si shkas që një shtet të heqë dorë apriori nga sovraniteti i tij. Aq më pak kur në dokumentin zyrtar të BE-së për Ballkanin Perëndimor, atë të një perspektive të besueshme për zgjerim, të publikuar para ca ditësh, për Shqipërinë nuk parashihet anëtarësimi as në 2025, siç parashihet në rastin e Serbisë dhe Malit të Zi.

Lënë mënjanë specifikat dhe sfidat e vetë kësaj organizate, e cila deri tani nuk arriti të bëhet një organizatë e njëmendët supranacionale politike, integrimi duhet të jetë pjesë e prioriteteve të Shqipërisë në veçanti dhe i tërë hapësirës shqiptare në Ballkan përgjithësisht, por nuk duhet assesi që ai të zërë vendin e parë në prioritetet e politikës së jashtme të Shqipërisë, aq më pak që integrimi të vendoset përpara sovranitetit.

Kështu duhet të veprohet edhe në rastin e partneriteteve strategjike. Vetë fjala partneritet nënkupton një raport të ndërsjellë mes dy palëve sovrane dhe tërësisht të barabarta. Partneriteti strategjik në asnjë mënyrë nuk duhet të jetë vizion i politikës së jashtme të një shteti.

Vizion i politikës së jashtme të Shqipërisë do të duhej të ishte aspirata për t’u bërë fuqi rajonale dhe të fitojë vendin e saj në arenën ndërkombëtare. Ndërkaq, ky vizion duhet të arrihet përmes partneriteteve strategjike, pra, marrëdhënieve politike, diplomatike, ushtarake apo ekonomike me shtete apo subjekte të tjera të së drejtës ndërkombëtare. Kështu, partneritetet strategjike duhet të shërbejnë si një lloj instrumenti për arritjen e vizionit dhe qëllimeve të politikës së jashtme të një shteti, e kurrsesi si qëllim më vete.

Në qoftë se vazhdojmë të humbim: sovranitetin territorial, me anë të marrëveshjeve me fqinjët për cedim të sovranitetit, si parakusht për anëtarësim në Bashkimin Evropian, sovranitetin ekonomik, duke u vënë në varësi të drejtpërdrejtë nga Serbia, Turqia dhe Greqia, në mungesë të prodhimeve vendore dhe importeve; sovranitetin ushtarak, duke u mbështetur vetëm në sigurinë kolektive, atë të NATO-s; dhe së fundmi, sovranitetin politik, një pjesë vetë BE-së, akoma pa filluar negociatat për anëtarësim dhe përfaqësuesve diplomatikë, në fund në Ballkan do të krijohet edhe një e ashtuquajtur “Banana republic” e cila jo vetëm që s’do të jetë e aftë për të qenë partnere strategjike me SHBA-të e BE-në, por edhe do ta bëjë shumë të vështirë ruajtjen e sigurinë dhe stabilitetit të Ballkanit si prioritete strategjike të strukturave euro-atlantike të sigurisë.

Këtë herë, për nevojën e Shqipërisë për një politikë të jashtme të përbashkët midis Kryeministrisë dhe Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme. Për nevojën e një politike të jashtme të përbashkët shqiptare, në shkrimet e radhës…


Pamfletet teatrore politike në Teatrin Kombëtar të Kosovës

PanAlbanica

 

Që pas pavarësimit të Kosovës për vite me radhë, e sidomos në vitet e fundit, në Teatrin Kombëtar të Kosovës kontrabandohen tekste e regjisorë të huaj të cilët prodhojnë shfaqje me prapavijë politike e që publikut shqiptar ua shërbejnë si produkte me vlera të larta artistike që thyejnë tabutë dhe promovojnë avangardën bashkëkohore teatrore.

Është e qartë se nën ambalazhin e bukur të këtyre shfaqjeve fshihet një përmbajtje e rrezikshme e një agjende që për qëllim ka degradimin e vlerave të luftës çlirimtare dhe devijimin e qëllimit të sakrificës kolektive të shqiptarëve për pavarësinë e Kosovës.

Në vitin 2008 pas premierës së “Tartufit” nga Molieri, nën regjinë e Rahim Burhan, ku shfaqja paraqiste elemente ku shoqëria shqiptare i ngjasonte asaj afgane dhe pakistaneze, fatmirësisht reagimet ishin të shumta dhe shfaqja hasi në rezistencën e duhur nga komuniteti artistik dhe sfera intelektuale, duke lënë një përshtypje se ‘incidente’ të tilla kulturore, të krijuara me ose pa qëllim, nuk do të gjenin shteg më kurrë në këtë teatër.

Mirëpo, ja që me kaq nuk paska qenë e thënë të mbarojë. Vitin e kaluar u dha premiera e shfaqjes “Bordel Ballkan” nga Jeton Neziraj, nën regjinë e regjisorit hungarez nga Vojvodina e Serbisë, Andras Urban, e cila shfaqje qysh para premiere, e edhe pas premierës u shoqërua me reagime të shumta nga organizata OVL e UÇK-së dhe nga qytetarë të ndryshëm, por fatkeqësisht këtë radhë në masë të madhe intelektualët dhe komuniteti artistik vendosën të heshtin ose t’ia fusin gjumit dimëror, ani pse shfaqja në mënyrë indirekte implikonte strukturat e larta të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës në veprimtari kriminale duke krijuar edhe aludime të ngjashme me shpifjet e Dick Martyt e Carla Del Pontes. Si duket ky avaz i kontrabandimit të teksteve me tema të ngjashme nuk do të ketë të ndalur në planifikimin e repertorit vjetor të këtij institucioni kulturor, ku sipas të gjitha gjasave në të njëjtën frymë do të jetë edhe inskenimi i tekstit të Sabri Hamitit, që sipas informacioneve të publikuara në portalin “Kultplus” titullohet “Pasioni”. Për publikun janë të njohura dy drama të shkruara nga ky autor “Futa” dhe “Misioni”. Nuk dihet nëse pas “Misionit” ky shkrimtar ka shkruar një dramë tjetër me titullin “Pasioni”, por ajo që dihet është që kjo dramë do të vijë nën regjinë e regjisorit maqedonas Martin Koçovski, i cili për dy vite me radhë angazhohet si regjisor nga ana e udhëheqësisë së TKK-së dhe muzikë të Oliver Josifovskit.

A duhet shoqëria shqiptare të lejojë që në institucionet tona siç është Teatri Kombëtar i Kosovës, të përzgjidhen dhe të vihen në skenë tekste të cilat prekin thellë në plagët ende të pashëruara të Kosovës, duke sulmuar drejtpërdrejt dhe tërthorazi vlerat e luftës dhe idealin kombëtar për liri dhe pavarësi?

Më poshtë po sjellim opinionin e njërit nga regjisorët më të mirë bashkëkohorë shqiptarë, Kushtrim Bekteshi në lidhje me këtë fenomen që po ndodh në Teatrin Kombëtar të Kosovës.

“Me sa di unë, asnjë regjisor, qoftë edhe i kalibrit të jashtëzakonshëm në përmasa kombëtare e ndërkombëtare (e në rastin konkret as që bëhet fjalë për regjisor të përmasave të këtilla), nuk ka pasur ekskluzivitetin që dy vite radhazi të fitojë projekt në skenën e madhe të një Teatri Kombëtar (në këtë rast Teatrin Kombëtar të Kosovës). Në raste të veçanta, nëse kjo ka ndodhur ose po ndodh tani, është dashur që ai regjisor t’i ketë sjellë atij teatri një revolucion estetik teatror dhe promovim të vlerave artistike të atij institucioni në nivele prestigjioze ndërkombëtare, që do të ishte më pastaj një motiv dhe arsyetim për t’ia dhënë ekskluzivitetin e angazhimit tjetër menjëherë në vitin e ardhshëm kalendarik (gjë që në rastin konkret nuk ka ndodhur). Çështja tjetër që është edhe më shumë shqetësuese ka të bëjë me përzgjedhjen e teksteve (si për ironi teksteve nga autorë shqiptarë) që ekskluzivisht trajtojnë tematikat e luftës për liri dhe hapin dilema për vlerat e luftës çlirimtare dhe sakrificës së një gjenerate të tërë për ideale kombëtare.

“Koncepti i shfaqjes “Pasioni” është të pyeturit e vetes lidhur me kuptimin e luftës dhe sakrificat që bëhen për qëllime e ideale më të mëdha. Shfaqja vë në pikëpyetje se sa ia vlen të bëhen sakrifica të tillë.” - pjesë nga shkrimi i publikuar në portalin “Kultplus”.

Kjo është më shqetësuese se gjithçka tjetër. Të tjerat pastaj vetëm ia vënë kapakun. Sigurisht dikush do të përpiqet që kësaj qasjeje ndaj këtij fenomeni t’i vesh trajta të paqena duke i dhënë kahe tjetër kësaj problematike: se ka të bëjë me zërat e mosangazhimit të  regjisorëve joshqiptarë në Teatrin Kombëtar të Kosovës, se kërkohet që ky teatër të jetë hermetik dhe i izoluar nga çdo prurje nga jashtë, e kështu me radhë (siç dinë të flasin në debate të këtilla ata që zakonisht e kanë mizën nën kapuç). Por, kjo s’ka të bëjë fare me këtë gjë. Unë aspak nuk jam kundër angazhimit të regjisorëve joshqiptarë në një institucion kulturor kombëtar, përkundrazi jam shumë pro angazhimit të regjisorëve të huaj kur ata sjellin një metodë të veçantë pune  në procesin e krijimit të një shfaqjeje dhe promovojnë një estetikë të re teatrore që i bën mirë avancimit dhe koloritit artistik të një institucioni teatror.  Por nuk jam dhe nuk do jem asnjëherë dakord me angazhimin e regjisorëve të huaj që nuk i kalojnë përmasat e nivelit mesatar në krijimtarinë e tyre, ndërkaq edhe më shumë jam kundër angazhimit të regjisorëve të huaj të cilët përzgjidhen për të trajtuar ekskluzivisht tema që hapin dilema për vlerat e etabluara të një kombi tjetër, në këtë rast vlerat e luftës për liri dhe sakrificën kolektive për ideale kombëtare të një shoqërie e cila ende jeton me traumat nga okupimi dhe gjenocidi i ushtruar mbi të.

Teatri i tillë humb qëllimin fisnik, sepse nuk ka për synim kryesor krijimin e një vepre artistike, por ka për synim artikulimin e një ideologjie të caktuar duke keqpërdorur teatrin. Çdo shfaqje që për qëllim në vete ka ideologjinë politike apo fetare, nuk përfaqëson vlerë artistike teatrore, as nuk mund të quhet shfaqje teatrore, por emërtohet me një emër tjetër: PAMFLET POLITIK APO IDEOLOGJIK. Teatri Kombëtar i Kosovës më së paku ka nevojë për aventura të tilla dhe eksperimentime të tilla ku si produkt final prodhohen pamflete politike e ideologjike.”

Edhe anëtarët të tjerë të Rrjetit PanAlbanica kanë shprehur pakënaqësitë e tyre përmes rrjeteve sociale. Po i sjellim në vazhdim:

 

Shemsedin Ibrahimi

Krijimi i një modeli të tolerancës, ku shqiptarët në Ballkan janë ata që më së shumti lëshojnë pe dhe bëhen pjesë e skemave të politikave më të mëdha, si duket po përhapet dhe thellohet gjithkund në hapësirën etnike shqiptare. Filloi me muzikën, po vazhdon me teatrin, kurse për politikën as që bëhet fjalë, sepse ajo që moti është përfshirë dhe është pjesë e këtyre skemave të rrezikshme dhe të dëmshme për ne jo vetëm si individ, por edhe si shqiptarë në tërësi. Shqiptarët në Kosovë dhe me gjerë nuk mendoj se pajtohen me këto angazhime politike, aq më tepër kur autorët janë sllav, duke e ditur të kaluarën dhe armiqësitë mes popujve që publikisht nuk thuhen, por ato ekzistojnë me shekuj. Kultura shqiptare është pjesa më sublime dhe më “intime” e jona e cila duhet mbrojtur dhe zhvilluar e jo ta kosmopolitizojmë dhe ta shndërrojmë në diçka të huaj dhe të papërdorshme. Ka shumë regjisorë të mirë shqiptarë, ka shumë talent dhe rini shqiptare, e cila për shkak se në vendlindje nuk mund të gjejnë përkrahje për tu dëshmuar detyrohet të largohet dhe të shpërthej jashtë vendit, ku frytet dhe famën e tyre përveç individualisht ta gëzojnë edhe shtetet, ku ata kanë gjetur përkrahjen.

 

Dritëro Ymeri

Sikur mos të mjaftonte viti i kaluar ku një herë u tundën themelet e Teatrit Kombëtar të Kosovës me shfaqjen "Eshtrat vijnë vonë" me regji të Martin Koçovskit dhe tekst të Teki Dervishit, që ne të kuptojmë se këtu po zihet diçka që nuk i takon ndërgjegjes së çdo shqiptari të ditur të lejojë që t’i përdhoset shtylla e kulturës, mënyra e jetesës, teatri, sot po na përsëritet e njëjta situatë. Teatri përsëri po e shpërblen "punën e mrekullueshme" të regjisorit Koçovski duke vënë në skenë shfaqjen "Pasioni" (sic!) të Sabri Hamitit. Këtu ka dy gjëra: o gjella ka qenë e shijshme, o neve na janë tharë trutë nga era e asaj gjelle që është përgatitur në kuzhinat sllave. Lind dilema: Vallë na kanë gënjyer këta "shkrimtarë" me shkrimet e tyre në kohë furtunash, me rrahje gjoksi se ata po mbajnë frontin e lirisë ose vërtetë hamë gjellë sllave që na shijon?

Dikur S.H. shkruante: "Kosovë epikë, Kosovë lirikë edhe pas amshimit malli pikë-pikë". Vallë në ç’kuptim e ka pasur mallin autori? Prandaj në vend që të merremi me kuazikauza për zhvendosje vëmendjeje, le të merremi njëherë e përgjithmonë me thelbin, në rastin në fjalë, instalimin e elementeve sllave në atë që na dhemb më shumë, në kulturën tonë, në trashëgiminë tonë. Prandaj të hapim sytë dhe të shikojmë përtej smogut në "ajër të pastër”, pa çka që ky i fundit ka filluar të depërtoje vetëm aty ku ka interes. Po të ishte ashtu si mendojmë ne, se nuk na duhen regjisorë sllavë për shfaqjet tona, nuk do te reagonte aspak as aparati informativ i shtetit të origjinës së regjisorit, madje me mburrje do të shkruanin: “Nashiot Martin Koçovski bleskashe na Nacionalniot Teatar na Kosovo.” (Martin Koçovski ynë shkëlqeu në Teatrin Kombëtar të Kosovës). Këta e dinin shumë mirë se ku kanë prekur, prandaj edhe kritika e "ashpër" që i dhanë në festivalin e teatrove në Strumicë, se gjoja shfaqja "Eshtrat vijnë vonë" jep mesazhin e "Golema Albanija" (Shqipëria e Madhe) të lë përshtypjen se këta e kanë përgatitur gjellën e famshme dhe vazhdojnë te na e shërbejnë .

 

Xhemazije Rizvani

Është e çuditshme sesi gjithandej po përpiqet të krijohet shqiptari i ri , i modernizuar. Në rrugë, në kafe, në shkollë, në teatër , në universitet, në televizion. Shqiptari i ri është paqësor, nuk e do luftën më shumë së robërinë . Shqiptari i ri do gjithkujt t’i pëlqejë, vuan gjithë natën pse armiku nuk e do. Sepse armiku gjithmonë ka diçka më të mençur se ai, që ia përdor ndërgjegjen si ndërresa foshnjash. Nuk më habit kjo që po ndodhë në Teatrin “Kombëtar” të Kosovës (s’di më a ta quajmë kombëtar apo anti-kombëtar). Këta shqiptarët e rinj shpesh i gjen ndër artistë, sepse janë “pa komplekse” të shkretët dhe mësimin numër një nga “profesorët” e tyre e kanë - s’duhet të keni ind. Ata në vend që të reflektojnë, të sulmojnë kur e thua të vërtetën, se ndryshe gënjeshtra kurrë askujt nuk i dhemb. Në Teatrin e Kosovës ka kohë që luhen shfaqje që vënë në diskutim luftën e Kosovës, që fyejnë luftëtarët, madje dhe të rënët,  idealet, që sajojnë teori për keqpërdorimin e luftës, për biznes dhe këtë e lejon ajo skenë, e lejojnë ata aktorë (bile ka disa që kur e luajnë ushtarin serb, përjetojnë katarzë), e lejon ai publik... Martin Koçovski, do të provokojë për herë të dytë diçka që para tij e kanë bërë shqiptarët, prandaj s’është më fenomen. Gjithçka është e mundur në Kosovën tonë të lirë (të cilën e shesim për pak para).

 

Albulena Halili

Fantazmat e së kaluarës nuk kanë dhënë shpirt dhe po rikthehen trajtash të ndryshme. Mua nuk më habit interesi i regjisorit maqedonas a serb a çfarëdo qoftë ai, se e kam të qartë si kristali këtë strategji - që të arrijnë tek shqiptarët që i njohin, përmes shqiptarëve që nuk i njohin. As nuk më habit që ky regjisori gjen ngjashmëri, mes pjesëve të tij dhe veprës së këtij plagjiatori, i cili të gjitha veprat i ka kopjuar nga veprat e botuara nga Nolit në Beograd. Mua më dhemb heshtja e atyre që dinë e s'bëzajnë. Më habit se si lejuam që gjithë ai gjak të rrjedhë vetëm për të ndërprerë për ca kohë rrugën prej te Jugosllavia në Jugosllavi. Kjo nuk është çështje vetëm teatri, kjo na përket të gjithëve. Shkalla e fajit është në raport të ndërsjellë me vetëdijen e njeriut për gjendjen e tij dhe botën përreth. Ne bëjmë jetë emergjente, ndaj në mungesë të përgjigjes nga institucionet kompetente, çdo zë dhe veprim yni duhet të bëhet kambanë zgjimi. Dhe jo vetëm për këtë çështje. Krejt në fund, ja ku po vërtetohet se arti është krijuar, njashtu si shkenca për t'u shërbyer kauzave, kombeve, interesit kombëtar dhe assesi e kundërta.