Burimi nga Tetova dhe sytë e Simonidës

 

Bardhyl Mahmuti

Pas katër vjet e gjysmë i burgosur në burgun “Zabela” të Pozharevacit (Serbi), në tetor të vitit 1986 më zhvendosën në burgun e Shabacit (Serbi), bashkë me Ramadan Avdiun dhe Mustafë Ademin. Në këtë burg na mbajtën tetë muaj dhe në qershor të vitit 1987 na zhvendosën në burgun e Zajeçarit, në kufi me Rumaninë. Në këtë transferim, treshes sonë iu shtua edhe Ali Ahmeti, nga fshati Botushë i rrethinës së Gjakovës.

Ishte koha kur Sllobodan Millosheviqi mobilizoi strukturat e Lidhjes së Komunistëve të Serbisë, për të përshpejtuar ndryshimet kushtetuese, që do t’i hiqnin autonominë Kosovës. Në funksion të prezantimit të gjendjes së serbëve të Kosovës si “të padurueshme”, për shkak të gjoja “diskriminimit që bënin shqiptarët ndaj tyre”, shtypi serb i asaj kohe villte vrer kundër shqiptarëve. Për të nxitur urrejtjen ndaj shqiptarëve, propaganda serbe ua mvishte shqiptarëve fajësinë për akte të përdhosjes së varrezave serbe dhe të objekteve të kultit fetar ortodoks. Për të ilustruar “vandalizmin e shqiptarëve ndër shekuj”, nuk mbeti gazetë serbe pa publikuar poezinë “Simonida” të Millan Rakiqit.

Në kontekst të kësaj fushate, më 13 korrik 1987, në qytetin Pozharevac (vendlindja e Sllobodan Millosheviqit), ndodhi një krim i tmerrshëm: përpara vitrinës së ëmbëltores me emrin “Tetova”, një serb i kishte nxjerrë me thikë syrin Burim Beqirit, fëmijë shqiptar i moshës 7 vjeç, djali i Ismet Beqirit, pronarit të ëmbëltores, që ishte nga fshati Siniçan i rrethinës së Tetovës.

Kjo ngjarje më tronditi shpirtërisht. Menjëherë më erdhi ndër mend analiza e shkëlqyer, që Mark Krasniqi i kishte bërë nxitjes së urrejtjes antishqiptare nëpërmjet sajesave, për t’ua adresuar shqiptarëve krimet që nuk i kishin bërë.

Në shkrimin “Sytë e Simonidës”, të botuar në përmbledhjen e shkrimeve të Mark Krasniqit të titulluar “Gjurmë e gjurmime” (1979), përshkruhet strategjia politike serbe dhe e kishës ortodokse serbe për të fajësuar shqiptarët për shkatërrimet, që gjoja u kishin bërë monumenteve kishtare. Si ilustrim Krasniqi merr shembullin e poezisë “Simonida” të poetit dhe diplomatit serb, Millan Rakiq (1876-1938).

Gjatë viteve të fundit të Perandorisë Otomane, Millan Rakiqi ishte konsull i Serbisë në Prishtinë. Në këtë funksion ai ka luajtur një rol tepër negativ, duke nxitur serbët lokalë që të rreshtoheshin përkrah Perandorisë Otomane kundër kryengritjes së popullit shqiptar. Në funksion të strategjisë serbe, ai shfrytëzoi talentin e tij artistik për të bërë një përmbledhje poezish për Kosovën, në mesin e së cilave edhe poezia “Simonida”.

Fjala është për një afresk kushtuar Simone Paleologut, vajzës së perandorit bizantin Androniku II Paleologu, të cilën i ati e martoi me mbretin Stefan Urosh II Milutini, kur ajo ishte 5 vjeçe. Për hir të bukurisë së saj, Stefan Uroshi II Milutini urdhëroi prezantimin e saj në një afresk në kishën e Graçanicës.

Stefan Uroshi II Milutini ishte i njohur edhe për krimin që bëri ndaj birit, duke ia nxjerrë të dy sytë, që ky të mos kishte asnjë mundësi të pretendonte fronin mbretëror. Duke u mbështetur në burimet serbe, Mark Krasniqi vë në pah se, pas vdekjes Stefan Uroshit II Milutini, jeta e Simone Paleologut nuk ishte e sigurt. Prandaj vajza ikën dhe kthehet në Konstantinopojë. Ndërkohë, dikush e ka dëmtuar afreskun e saj në këtë kishë, duke ia nxjerrë sytë!

Pesë shekuj më vonë, Millan Rakiqi “zbuloi” se këtë “krim” e kishin bërë shqiptarët! Për të aktualizuar “vandalizmin e shqiptarëve” ndaj kishave ortodokse në një kontekst historik, kur krijoheshin shtetet në këtë pjesë të Ballkanit, ai shkroi poezinë prej pesë strofash “Simonida – (Afreska në Graçanicë-objekt bestytnie)”.

Në shkrimin e Mark Krasniqit gjendet një përkthim i lirë të strofës së parë të kësaj poezie:

 

T’i nxorën sytë, e bukura pikturë!

Një natë shqiptari, i mbrojtur nga terri,

Në kishën e vjetër, aty mbi mur,

Me maje të thikës të dy sytë t’i theri.

 

Përkundër të pavërtetave që ngërthen në vete interpretimi artistik i vandalizmit të afreskut të Simonidës, poezia e Millan Rakiqit në vazhdimësi ka qenë e përfshirë në antologjitë e poezisë serbe dhe në pjesë të letërsisë së detyrueshme gjatë procesit edukativo-arsimor në Serbi.

Përkundër asaj se edhe autorë serbë e kishin hedhur poshtë si të pavërtetë interpretimin e Millan Rakiqit, poezia që nxiste urrejtjen kundër shqiptarëve nuk u hoq nga sistemi edukativo-arsimor.

Analizën e shkëlqyer për “Sytë e Simonidës” mund ta gjeni në përmbledhjen e shkrimeve të Mark Krasniqit, “Gjurmë e gjurmime”, të botuar në Prishtinë, në vitin 1979.

E kisha të pamundur gjatë kohës që isha nëpër burgjet serbe të shkruaja diçka rreth krimit që ishte kryer ndaj Burim Beqirit. Mirëpo në imagjinatën time lundronte fytyra e përgjakur e një fëmije 7-vjeçar që kishte përjetuar tmerrin, pa e kuptuar arsyen e krimit që u krye ndaj tij. Dhe në këtë përfytyrim shihja Burimin përpara afreskut të Simonidës!

Pas daljes nga burgu, në mars të vitit 1989, në gazetën “Bota e re”, botova poezinë e mëposhtme:

 

BURIMI PARA AFRESKËS SË SIMONIDËS

Mos më pyet a pata dhimbje

Simonidë!

Terri më shpoi shpirtin

Loti m’u kthye në zemër

Zemra loton gjak

Gjaku m’u bë vrer

E unë

Burim helmi

Nga e njëjta thikë

Simonidë!

Si? Si the Simonidë?

Të pëlqen qelqi që kam në gropë të syrit?!

Oh!

Po. Ke të drejtë!

Është i bukur.

Nuk rrudhet

As nga mosha,

As nga vuajtjet.

Më vret mjaft

Por

Pa të i tmerroj fëmijët

Simonidë!

Ti – freskë e bukur

Heshte shekuj me radhë

Unë - përmendore e gjallë

Flas vite me radhë

E njerëzit

Sy

E

Vesh

Me lesh.

Edhe pse s’i pashë fytyrën

atë ditë,

E di se mbetëm pa sy

Nga e njëjta thikë

Simonidë!

 

"Bota e re", mars 1989


Lokja

Zeqir Gërvalla

Lokes Nazë, nënës së Adem Demaçit dhe të gjitha nënave që patën të njëjtin fat
Frynte veriu
Acar. Furtunë…
Një nënë n’dyer t’burgut
Mbështjellë me gunë;
Priste ajo Nënë e dashur
Me një bohçe n’dorë,
Priste ajo Loke
Me nga pesë-gjashtë orë…
- Prit, Halloke, prit,
- Prit edhe pak!
E zemra e Nënës
Pikonte gjak.
Sa derë që hapej
Ajo Shqiponjë mali:
Sytë i bënte katër -
Mos po i vinte djali.
Kështu priste ajo Nënë
Nga burgu në burg:
Ag e mëngjes -
Drekë e muzg;
Prej zyre në zyrë,
Prej dere në derë:
Priste ajo Loke
Dimër e verë…
- Djali yt, Hallo,
Ka hyrë n’punë të k’qija…
Ç’i duhet atij
Bashkimi, Shqipnia?!
Rrudhte krahët Nëna.
- Unë nuk kuptoj!
Vetëm djalin tim
Dua ta shikoj.
E kam rritur e shkolluar
Me djersë e thonj,
Që t’i çeli sytë -
N’terr të mos jetojë…
I kërcënoheshin Lokes
Me grushta e fjalë,
Po zemra e Nënës -
Më shumë merrte valë:
- Edhe shtatë a tetë t’i kisha…
(I çilej Lokes goja)
Të gjithë rrugës së tij -
Prapë do t’i dërgoja.
I hynin djalit n’qeli
Ia bënin me gisht:
“T’ka ardhur Nëna për vizitë,
Të flasësh serbisht!”
Qeshej djaloshi, qeshej,
- Po si të pranoj!
Mua Nëna në djep
Vetëm shqip më mësoi.
Tërboheshin bishat,
Nënëloken e linin të presë!
Derisa një ditë Ajo
Lodhet… e vdes…
Por Nëna edhe e vdekur
Djalin e kërkon,
E ai, zinxhirët burgjeve
Ende i rrapëllon!
Bota po çuditej:
- Prej nga kjo fuqi!
O, kurrë nuk thyhej
Ai që gjakon LIRI.

(Pozharevc, burg, 1966)

***

LOKJA S’ISHTE VETËM JOTJA*

Më fal Bacë,
Të lutëm, më fal
Që shpesh herë po t’i nguci plagët
Me kujtimet e Lokes
(Por ti e di
Këtë vetëm prej mallit e kam.)
E di, Bacë
Që po t’i shprushi dhembjet e pashëruara
Po ti duhet ta dish:
Se Lokja s’ishte vetëm jotja
(Ajo ishte
Edhe imja
Edhe e Fazliut
Edhe e Hilmiut
Edhe e të gjithë neve…)
Edhe unë jam krenar, Bacë
Me Loken tënde
Loke ideale kemi pasur!
Ajo na ushqeu
e na rriti
Me bukë e dashuri!
Ajo n’rrugën e dritës na jepte fuqi…
Bacë, ti s’di a e di, a s’e di
N’këtë zemër të zhuritur se ç’kam:
Me vdekjen e Lokes
Dyfish jetim – jam.

(Pozharec, burg, 15 Mars 1968)
___
* Shënim nga Zeqir Gërvalla, në vetën e parë, në origjinal dhe i paredaktuar:
Këtë poezi e kam shkruar në burgun e Pozharevcit; pasi kemi dalur nga izolimi ( një vjeçarë, që na kishte dënuar Beogradi, për shkak të grevës pesëditëshe të urisë që e bërëm në burgun e Nishit ). E, që sa isha në izolim, Loken e dashur Nazë, e kisha parë në ëndërr… ashtu: sikur kur shkonim për vizita ne shokët e Bacës Adem (Demaçit), po ashtu… m’u paraqit edhe në ëndërr: duke hyrë në derën e oborrit të saj, asaj stazës-rrugicës së ngushtë e bukur të gjatë rreth-e-rreth me lule shumëngjyshe që i kultivonte dhe iu bënte hyzmet duke i ujitur e pastrura çdo mëngjes e mbrëmje Lokja Nazë; e në atçast ëndrre e takova me atë karrocën e dorës të mbushur plot lule të frskëta…- O mirëse t’pruni Zoti, djelëm… - më tha dhe u purqafuam si djalë e nënë; - Qe… nënës… merri do lule… Dhe, unë… duke zgjatur dorën, ashtu i gëzuar e i përmalluar… më doli gjumi…(!)… Dhe, kur këtë ëndërr ia tregova Bacës Adem, kur u takuam pas daljes nga izolimi… Ai, ashtu, siç është gjithëherë i drejtpërdrejt më tha: “ Na lashtë Zoti shëndosh, mua dhe ty, se Nëna Nazë ka ndërruar jetë…! Sikur, që të dy… ngelëm të heshtur e shtëngur për disa çaste…(!!)… e, unë, mundohesha lotët e mi për t’i përbi’… Pra, duke i dhënë gajret nëri-tjetrit: më shumë me zemër e shpirt se me fjalë… Madje, kur Bacës, përafërsisht, kur i trgova se ku e kisha parë Loken në atë ëndërr… Ai, më tha: “Vëlla Zeqir! Qysh po ma përshkruan ti… ndoshta, mu atë atë natë… paska nërruar jetë…
…. Andaj, që të mos e zgjas më shumë, se ndoshta e teprova me këto kujtim-rrëfimet e mia…( pra, kështu më lindi edhe frymëzimi që ta shkruaj këtë poezi dhembje e malli…) në atë burg të zi… të armikut satano-serb-shpirtzi… edhe më i zi…O, s’ka sa fjalë më të zezë :se sa mendimet-qëllimet dhe veprimet e të tillëve, që pamje - duken si njerëz… e në realitet janë armiq të Njerëzimit, të Mirësisë Njerëzore…!!!

Një shekull i ri perëndimor pa Evropën?

Albulenë Halili

Ka vite që në Mynih flitet për kriza, për kërcënime hibride, për teknologji përçarëse dhe për sfida të reja. Por, këtë radhë, në Konferencën e Sigurisë në Mynih, e pagëzuar me temën "Në shkatërrim", atmosfera qe pakëz më ndryshe. Nuk qe thjesht ankth për krizën e radhës, por një ndjesi e qartë se një epoke po i afrohej fundi. Fjalimi i Marco Rubio-s nuk u përqendrua në ruajtjen e rendit liberal siç e kemi njohur pas vitit 1991. Sekretari amerikan u kursye nga korrektesa politike, duke bërë me dije se rendi që kemi njohur deri tani nuk është më korniza e vetëkuptueshme e stabilitetit global.

Për më shumë se tri dekada, Perëndimi u mbështet në një supozim optimist, se zgjerimi i institucioneve, ndërvarësia ekonomike dhe integrimi gradual i rivalëve do ta zbusnin realpolitikën. Siç e ka artikuluar G. John Ikenberry, hegjemonia liberale synonte ta fuste fuqinë amerikane brenda rregullave dhe institucioneve, duke e bërë atë të pranueshme dhe stabilizuese për të tjerët. Zgjerimi i NATO-s shihej si zgjerim i zonës së sigurisë, jo si riformatim i ekuilibrit të fuqive.

Lufta në Ukrainë e shpërbëri këtë narrativë. Ajo riktheu realitetin, të cilin Evropa e kishte zhvendosur në periferi të mendimit strategjik. Rendi ndërkombëtar nuk vetëmbrohet përmes normave, nëse nuk mbështetet nga kapaciteti. Një aktor si Rusia, që është i gatshëm të përdorë forcë për të ndryshuar kufijtë, e vendos sistemin përballë një zgjedhjeje të prerë: kundërekuilibrim ose precedent.

Në këtë pikë, mendimi i Henry Kissinger tingëllon pothuajse i pakëndshëm për këtë kohë. Kissinger e ka theksuar vazhdimisht se stabiliteti ndërkombëtar buron nga një ekuilibër i pranueshëm fuqish, jo nga universalizimi i vlerave. Sa herë që një fuqi arrin epërsi disproporcionale, sistemi hyn në gjendje tensioni, dhe nëse ky tension nuk menaxhohet, ai shndërrohet në konflikt. Ukraina është simptoma më e dukshme e një ekuilibri evropian të lëkundur që nga viti 2014.

Deri në fillim të shekullit XX, ekuilibri i fuqive përcaktohej kryesisht brenda kontinentit. Me hyrjen e SHBA-së në dy luftërat botërore, marrëdhëniet ndërkombëtare u globalizuan dhe ekuilibri i fuqisë mori dimension transatlantik. Sot, për herë të parë pas një shekulli, sfida kryesore ndaj këtij rendi nuk vjen nga Evropa, por nga Azia. Në horizont qëndron Kina dhe me të Indo-Paqësori si qendra e re e gravitetit strategjik. Nëse Rusia përfaqëson kërcënimin e menjëhershëm ndaj ekuilibrit evropian, Kina përfaqëson sfidën strukturore ndaj vetë arkitekturës së fuqisë globale. Kina nuk sfidon me tanke në kufij, por me kapacitete prodhuese, me kontroll të zinxhirëve të furnizimit, me investime masive në teknologjitë e së ardhmes dhe me një projekt të artikuluar për riformatimin gradual të rendit ndërkombëtar. Kështu, Indo-Paqësori është bërë prioriteti strategjik amerikan, meqenëse aty nuk përcaktohet vetëm stabiliteti rajonal, por struktura e fuqisë botërore për dekadat që vijnë.

Në një botë kaq të ndërvarur, Ukraina dhe Kina nuk duhet parë si dy kapituj të ndarë. Ato janë dy faqe të së njëjtës provë. Ukraina teston vullnetin perëndimor për të ruajtur ekuilibrin, ndërkaq Kina - kapacitetin për ta bërë këtë në afatgjatë. Nëse besueshmëria dëmtohet në Evropë, ajo domosdoshmërisht që do të ndikojë në përllogaritjet në Azi. Nëse kapacitetet shpërndahen pa prioritet të qartë strategjik, rreziku i tejshtrirjes bëhet i pashmangshëm.

Arkitektura transatlantike ka lindur pikërisht nga kjo logjikë. NATO nuk është vetëm një marrëveshje politike. Ajo përbën para së gjithash një mekanizëm të institucionalizuar të ekuilibrit të fuqisë në Evropë. Kjo i lejon SHBA-së të projektojë stabilitet pa qenë e detyruar të mbajë barrën e plotë të sigurisë kontinentale. Në këtë kuptim, ajo përfaqëson një formë të institucionalizuar të asaj që teoria realiste e përshkruan si offshore balancing, një strategji ku fuqia detare ruan ekuilibrin në rajonet kyçe duke mbështetur aktorët lokalë dhe duke ndërhyrë drejtpërdrejt vetëm kur ekuilibri rrezikon të shembet.

Lufta në Ukrainë, qe momenti që e bëri të domosdoshme këtë ndërhyrje, ndonëse në të njëjtën kohë, zhvendosja graduale e vëmendjes drejt Indo-Paqësorit e bën të pashmangshëm një evropianizim më të thellë të sigurisë evropiane. Andaj natyrshëm na vjen pyetja që Joseph Nye bënte përmes titullit të librit të tij “A i ka ardhur fundi shekullit amerikan?”. Aty Nye argumentonte se rënia relative e SHBA-së nuk nënkupton fundin e rolit të saj qendror. SHBA mbetet e vetmja fuqi që kombinon kapacitetin ushtarak global, rrjetin e aleancave dhe soft power-in kulturor e institucional. Njëra nga përgjigjet e përditësuara ndaj kësaj pyetjeje do të ishte se bota po shkon drejt fundit të epokës së unipolaritetit të pakontestuar, por akoma jo drejt fundit të epokës ku roli qendror amerikan në rendin ndërkombëtar mbetet vendimtar. Megjithatë, paralelisht me këtë optimizëm të matur, Ian Bremmer ka paralajmëruar për një botë G-Zero, një sistem ku mungon lidershipi i pakontestuar global dhe ku prirja “every nation for itself” (secili komb për veten e tij) fiton terren. Në një realitet të tillë, shtetet veprojnë mbi interes të ngushtë kombëtar, ndërsa koordinimi global bëhet i brishtë dhe i kushtëzuar.

Evropa sot ndodhet pikërisht midis këtyre dy vizioneve. Nga njëra anë, ajo ka kapital normativ, peshë ekonomike dhe përvojë institucionale. Nga ana tjetër, lufta në Ukrainë dëshmoi qartë se pa SHBA-në, apo më mirë, pa inteligjencën, logjistikën dhe kapacitetin ushtarak amerikan, mbështetja për Kievin do të ishte shumë më e kufizuar, për të mos thënë e pamundur. Sa më shumë që flitet për autonomi strategjike pa rritje të dukshme të kapaciteteve ushtarake dhe industriale, aq më shumë forcohet varësia strukturore.

Në Mynih, Rubio po ashtu shtroi vizionin për ndërtimin e një “shekulli të ri perëndimor”. Një frazë që më shumë se nostalgji për të shkuarën, nënkupton ambicie për konsolidim për të ardhmen. “Shekulli i ri perëndimor” duhet lexuar si vizion amerikan në të cilin Perëndimi duhet të riformatojë kohezionin e vet ekonomik, teknologjik dhe ushtarak përballë konkurrencës me Kinën dhe sfidës së Rusisë, vizion i cili nuk mund të ndërtohet më mbi një arkitekturë ku barra mbetet disproporcionale.

Nëse Ukraina është testi i besueshmërisë perëndimore dhe Kina testi i kapacitetit afatgjatë, atëherë projekti i një shekulli të ri nuk mund të mbështetet në një rend ku Amerika mban disproporcionalisht peshën e sigurisë, ndërsa Evropa mban disproporcionalisht peshën e diskursit normativ. Një Perëndim që synon të mbetet faktor përcaktues në ekuilibrin global nuk mund të funksionojë me një krah strategjik të dobët. Nëse Evropa nuk rrit kapacitetin ushtarak, industrial dhe teknologjik, duke e shoqëruar këtë me vullnet politik dhe vetëdije për përgjegjësinë e saj strategjike, atëherë do ta ketë të vështirë të jetë partner i denjë përballë sfidave të mëdha që përkufizojnë këtë epokë, veçanërisht në një moment kur Amerika po bëhet gjithnjë e më selektive në angazhimet e saj globale dhe gjithnjë e më pak e prirur të mbështesë retorikë pa përmbajtje e veprim të njëmendtë.

Në këtë panoramë të re strategjike, Ballkani rrezikon që nga periferi e vëmendjes të rikthehet në periferi të pasigurisë. Historia e rajonit tregon se sa herë ekuilibri evropian është lëkundur, hapësirat e brishta kanë qenë të parat që e kanë ndjerë pasojën. Në një kontekst ku SHBA-ja po zhvendos gradualisht prioritetin drejt Indo-Paqësorit dhe Evropa ende kërkon formulën e autonomisë së saj strategjike, vakuumet e perceptuara të sigurisë mund të nxisin aktorë të jashtëm si Rusia e Kina, apo edhe fuqi rajonale, që të thellojnë ndikimin përmes mjeteve hibride, ekonomike apo politike. Për Ballkanin Perëndimor, kjo nënkupton se integrimi euroatlantik nuk është vetëm projekt normash, por garanci konkrete stabiliteti në një botë gjithnjë e më të polarizuar. Ndërkaq, për shqiptarët në veçanti, çështja e ekuilibrit transatlantik ka dimension ekzistencial. Roli strategjik i Shqipërisë si anëtare e NATO-s, siguria e Kosovës dhe stabiliteti i Maqedonisë së Veriut janë të lidhura drejtpërdrejt me praninë dhe besueshmërinë perëndimore në rajon.

Nëse “shekulli i ri perëndimor” do të ndërtohet mbi një ndarje më të drejtë të barrës strategjike, atëherë shqiptarët, si popull me orientim të qartë euroatlantik, duhet të investojnë jo vetëm në retorikën pro-perëndimore, por në forcimin e institucioneve, kapaciteteve mbrojtëse, industriale dhe teknologjike, si dhe në kohezionin politik ndërshqiptar. Në një botë ku besueshmëria dhe kapaciteti po bëhen monedha kryesore të fuqisë, mbijetesa strategjike e kombeve të vogla varet nga aftësia për t’u ankoruar fuqishëm në arkitekturën e sigurisë dhe për të qenë kontribuues, jo thjesht përfitues të saj.

 


Diplomati francez që mbrojti kauzën shqiptare në kohë të vështira

 

Përzgjodhi, shqipëroi nga frëngjishtja dhe përgatiti për botim: Bujar Sinani

 

Autore: Kaliopi Naska

D’Estournelles mbetet një mik i madh i Shqipërisë, i cili përdori njohuritë e tij diplomatike dhe prestigjin ndërkombëtar për të mbrojtur një kauzë të drejtë në një kohë të vështirë. Përpjekjet e tij u njohën si nga shqiptarët, ashtu edhe nga bashkësia ndërkombëtare, duke e cilësuar atë si një zë të fuqishëm për drejtësinë dhe paqen në Ballkan. Kontributi i tij ndihmoi në sigurimin e stabilitetit dhe të ardhmes së shtetit shqiptar si pjesë e familjes ndërkombëtare.

Ndër shumë francezë të mëdhenj, miq të Shqipërisë dhe mbrojtës të zjarrtë të idesë kombëtare shqiptare, qoftë në fjalimet e tyre apo përmes veprimeve të tyre, mund të përmendim shkrimtarin e shekullit të XVI, Jacques Lavardin, dhe veprën e tij "Historia e Gjergj Kastriotit", si dhe një seri personalitetesh të tjera si Buissières, Degrand, La Roche, Gibert, Boucart, Pouqueville, Bellaire, Lamartine, Bue, Rey, Godard. Këtyre emrave u shtohet edhe ai i senatorit Paul d'Estournelles de Constant.

Emri i tij është I lidhur ngushtë me një epokë historike të kombit shqiptar, atë të periudhës midis dy luftërave botërore, plot trazira, kërcënime dhe vështirësi për ndërtimin e një Shqipërie “të lënë në mëshirë të fatit, të lirë dhe të pavarur”. Ai e ndoqi nga afër zhvillimin e ngjarjeve në këtë vend të vogël të Ballkanit, historia e të cilit kishte tërhequr vëmendjen e personaliteteve perëndimore, midis të cilëve disa francezë që ishin miq të tij të afërt, si Justin Godard. Ata ngritën zërin për të dëshmuar se Shqipëria e vitit 1913 nuk ishte e plotë, se territoret e lëna jashtë kufijve të saj ishin thjesht shqiptare dhe se Shqipëria mund të jepte dëshmitë e nevojshme për europianitetin e saj.

Janë të rrallë personalitetet e përmasave të Paul d'Estournelles që kanë ndihmuar Shqipërinë dhe, për më tepër, e kanë mbrojtur atë në arenën ndërkombëtare. Paul Henri Benjamin Balluet d'Estournelles de Constant de Rebecque ishte një diplomat dhe politikan me prestigj ndërkombëtar, i shpërblyer me Çmimin Nobel për Paqe. I zgjedhur senator i departamentit Sarthe në vitin 1904, ai e mbajti këtë post për njëzet vjet, deri në vdekjen e tij më 15 maj 1924.

Ai ia kushtoi gjithë jetën dhe veprën e tij paqes botërore, si përfaqësues i delegacionit francez në Kongresin e Parë dhe të Dytë të Hagës, ku u vendos për herë të parë një sistem arbitrazhi ndërkombëtar, si dhe si anëtar i Gjykatës së Lartë të Hagës. Në Senat, ai drejtoi një grup parlamentar të përbërë nga anëtarë të pavarur të partive politike, të cilët punonin për përparimin e arbitrazhit ndërkombëtar. Pjesëmarrja e tij në projekte politike afatgjata lidhur me problemet europiane ishte padyshim në frymën e një bashkëpunimi europian. Në detyrën e tij si kryetar i qendrës europiane të ekipit Carnegie për Paqe Ndërkombëtare, ai ishte një njohës i shkëlqyer i Ballkanit. Ai u dërgua për herë të parë në mision diplomatik në këtë rajon në vitin 1876, dhe më pas në Mal të Zi për gjashtë vjet.

Duke iu referuar vizitës së tij të parë në Shkodër në vitin 1879, në cilësinë e sekretarit të Komisionit për Vendosjen e Kufijve të Shqipërisë së Veriut, ai vuri në dukje se “çështja shqiptare ishte më e vështirë” në atë kohë kur vendi nuk gëzonte asnjë mbështetje ndërkombëtare. Situata padyshim ishte ndryshe në vitin 1920, pasi ekzistonte një shtet i konsoliduar, një qeveri dhe një përfaqësues që merrte pjesë në konferenca dhe kongrese, si dhe një sërë mbështetësish dhe simpatizuesish të Shqipërisë.

Në një fjalim të mbajtur më 30 prill 1920, para asamblesë së Unionit të të Drejtave të Njeriut, mbajtur në sallën e Shoqatës së Gjeografëve dhe drejtuar prej tij dhe Prof. Émile Kahn, d’Estournelles de Constant deklaroi se në Shkodër kishte takuar një popullsi të hapur, mikpritëse dhe natyrisht të ndershme. “Atje kam bërë një udhëtim pasurues duke filluar nga brigjet e Adriatikut deri në Vardar, Shkup dhe hekurudhën e Selanikut.”

Të dyja fjalimet e mbajtura para kësaj shoqate u botuan në librin Shqipëria dhe paqja e Europës (1920). Këto vizita i kishin mundësuar atij të kishte një ide të qartë për territoret shqiptare, për popullsinë e tyre dhe për cilësitë e banorëve. Në vitin 1912, ai kishte mundësinë të njihej mirë me gadishullin Ballkanik gjatë një misioni në të cilin kishte vizituar Greqinë, Serbinë dhe Bullgarinë, por jo Shqipërinë, e cila ndodhej ende nën pushtimin osman. Njohja e gjuhëve orientale i kishte lehtësuar njohuritë mbi historinë e Shqipërisë gjatë pushtimit osman, peripecitë e saj, rezistencën heroike deri në shpalljen e pavarësisë dhe më pas ndjekjen e konsolidimit dhe njohjes së shtetit shqiptar në arenën ndërkombëtare.

D’Estournelles mbrojti çështjen shqiptare veçanërisht në fund të Luftës së Parë Botërore, kur Fuqitë e Mëdha Aleate fitimtare dhe shtetet fqinje të Shqipërisë u përpoqën të rishikonin vendimet e vitit 1913, qoftë për të vendosur në Shqipëri një formë varësie juridike ndërkombëtare (mandat ose protektorat), qoftë për të vazhduar copëtimin e kufijve të saj. Një situatë e tillë do të kishte sjellë zhdukjen e plotë të Shqipërisë nga harta politike e Ballkanit.

Kjo ndërhyrje reflektonte qartë mendimin dhe simpatitë e tij për Shqipërinë dhe shqiptarët. Duke analizuar vështirësitë politike të vendit, ai deklaronte se:
“Shqipëria na bën të mendojmë për një vend të braktisur nga qytetërimi, por të privilegjuar nga natyra. [...] Të huajt e urrejnë sepse duan ta pushtojnë.”

D’Estournelles de Constant shprehte qartë interesat e Fuqive të Mëdha lidhur me territoret shqiptare të pushtuara:
“Ajo zë në veri territoret mes Austrisë dhe Serbisë; në lindje, është fqinje me bullgarët; në perëndim me italianët; në jug me grekët. Të gjithë ata duan ta përpijnë duke përfituar nga fakti që shqiptarët janë të ndarë në tri besime fetare.”

Por ai theksonte:
“Megjithatë, shqiptarët janë mbi të gjitha patriotë, ata duan të gjithë pavarësinë e tyre, ashtu si çdo komb tjetër. Ata e duan atdheun e tyre më shumë se çdo fe, ata janë sakrifikuar për atdheun e tyre, ata kanë dëbuar të huajt.”

Ai vlerësonte cilësitë e shqiptarëve, krenarë për historinë, traditat dhe gjuhën e tyre, duke i konsideruar këto si elemente që dëshmojnë ekzistencën e tyre si një popull. Ai kundërshtonte politikën e pushtimit të territoreve shqiptare duke thënë:
“Ata duan ta zhdukin këtë popull, por gabojnë. Nuk do t’ia dalin, sepse shqiptarët janë një popull që ka mbijetuar gjatë historisë.”

Duke analizuar sjelljen e fuqive ndaj Shqipërisë, d’Estournelles nuk i linte në heshtje marrëdhëniet franko-shqiptare, gjë që ishte krejtësisht e natyrshme. Si parlamentar francez, politikan dhe diplomat, ai kishte një njohje të thellë të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe interesave politike të Fuqive të Mëdha në Ballkan. Ai kishte kontakte me miq që vlerësonin shqiptarët dhe njihte gjithashtu shumë udhëtarë francezë që kishin udhëtuar nëpër Shqipëri nga veriu në jug. Ai shprehej me këto fjalë:
“Shqiptarët e duan shumë Francën, ata e duan aq sa atdheun e tyre. Fuqitë e Mëdha e kanë lënë Shqipërinë në fatin e saj, osmanët nuk kanë bërë asgjë për të ardhmen e saj, por francezët, përkundrazi, nuk kanë treguar kurrë dinakëri ndaj shqiptarëve; ata gjithmonë i kanë respektuar dhe dashur popujt, përfshirë shqiptarët.”

Ai besonte se kjo nuk do të mjaftonte për shqiptarët, porse duhej që qeveria franceze të angazhohej më shumë. Sipas tij, Franca duhej të bënte më shumë, sepse “Shqipëria do të ishte sot si Zvicra, një vend i lirë dhe i pasur; nëse do të kishte përfituar ndihmë, ajo do të kishte përparuar me hapa të mëdhenj.” Në vend që ta paralizonte, Franca mund të ndihmonte në zhvillimin e saj. Kjo ide u zhvillua në fjalimin e tij më 20 korrik 1920, ku ai bëri thirrje që qeveria franceze të mbronte popujt e vegjël, sepse, sipas tij, “kjo është në interes të njerëzimit dhe të qeverisë sonë; kemi provuar që Shqipëria nuk ka tentuar të zgjerohet në dëm të fqinjëve të saj; përkundrazi, janë ata që kanë vepruar në këtë mënyrë.”

Mbështetja e d’Estournelles ishte e sinqertë, e vendosur dhe e guximshme, duke buruar nga karakteri i drejtë i çështjes shqiptare. Lufta e tij për paqen në Ballkan dhe kundër politikës së padrejtë të Fuqive të Mëdha, siç u manifestua gjatë përcaktimit të kufijve të Shqipërisë, si dhe konstatimet për padrejtësitë që kishte bërë gjatë rinisë së tij, e shtynë atë të shprehej:
“Jam borxhli ndaj Shqipërisë dhe do t’ia kthej këtë borxh të rinisë sime. Gjithmonë kam besuar se detyra ime është të shërbej drejtësinë dhe të luftoj shtypjen. Shqiptarët ishin të shtypur dhe për këtë arsye duhej bërë gjithçka. Vetëm të dobëtit dhe të paturpshmit mund ta braktisin atë.”

Para Lidhjes së Kombeve, ai deklaroi se ky popull duhej ndihmuar, duke marrë shembull admirimin e tij të thellë për Shqipërinë. Ai propozoi masa për zhvillimin e saj, duke inkurajuar ndërtimin e hekurudhave, ngritjen e një rrjeti komunikimesh telegrafike dhe telefonike, hapjen e shkollave, muzeve, teatrove, kinemave, laboratorëve, etj. Shqipëria, sipas tij, do të shndërrohej në një vend të gjallë dhe njerëzor, të ngjashëm me banorët e saj. Fjalimi i tij ishte i denjë për një njeri të ndriçuar të paqes.

Ai mbështeti Shqipërinë dhe u përpoq të krijonte kontakte me institucionet në Gjenevë, të cilat ai i konsideronte si një domosdoshmëri në momentet e vështira që po kalonte vendi. Kjo ndodhi në kohën kur Konferenca e Ambasadorëve në Paris kishte rikonfirmuar vendimet ndërkombëtare për krijimin e shtetit shqiptar. Falë përvojës së tij si diplomat, d’Estournelles e dinte shumë mirë se zëri i Shqipërisë nuk mund të dëgjohej me kujdesin e duhur veçse në kuadrin dhe atmosferën e Asamblesë së Gjenevës. Kërkesa e Shqipërisë ishte të pranohej mes kombeve të qytetëruara. Ajo do të përballej natyrshëm me armiqtë e saj, por do të gjente edhe miq të drejtësisë, ata miq të vërtetë që e kishin mbështetur me solemnitetin e duhur të përfaqësuesve të paqes dhe drejtësisë.

Konsiderata e tij për Shqipërinë ishte e palëkundur:
“Shqiptarët janë një popull që ka mbijetuar gjatë shekujve. Ata meritojnë të jetojnë si një shtet i lirë dhe i pavarur.”

Në periudhën midis shtatorit dhe dhjetorit të vitit 1920, pak para pranimit të Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, d’Estournelles zhvilloi një aktivitet diplomatik dhe politik intensiv në shërbim të çështjes shqiptare. Ai loboi për njohjen e qeverisë së saj pas Luftës së Parë Botërore dhe mbrojtjen e kufijve të saj të përcaktuar në vitet 1913-1914. Ai ishte i bindur se Shqipëria i plotësonte të gjitha kushtet për t'u konsideruar si shtet de jure dhe de facto.

Pas përfundimit të luftës së Vlorës (qershor-korrik 1920), ndërhyrja ushtarake jugosllave – kërcënimi kryesor për sovranitetin dhe integritetin territorial të Shqipërisë – përbënte sfidën më të madhe për qeverinë shqiptare. Qeveria jugosllave nuk kishte pranuar të tërhiqte forcat e saj nga territoret shqiptare të pushtuara, pavarësisht deklaratave të saj të mëparshme. D’Estournelles protestoi kundër këtyre veprimeve dhe i bëri thirrje qeverisë serbe të tërhiqte forcat e saj për të shmangur një përshkallëzim të mëtejshëm të konfliktit.

Me mbështetjen e tij të palëkundur, ai vazhdimisht nënvizonte se Shqipëria nuk ishte një "territor i braktisur" dhe se populli shqiptar kishte të drejtën të jetonte në liri dhe prosperitet.

Në dhjetor të vitit 1920, pas një fushate diplomatike dhe përpjekjesh intensive nga qeveria shqiptare dhe mbështetësit e saj ndërkombëtarë, Shqipëria u pranua si anëtare e Lidhjes së Kombeve më 17 dhjetor 1920. Ky pranim ishte një moment historik, pasi konfirmoi njohjen ndërkombëtare të shtetit shqiptar dhe të qeverisë së tij si një shtet i pavarur dhe sovran.

D’Estournelles ishte një nga të parët që përgëzoi delegacionin shqiptar për këtë arritje dhe dërgoi një mesazh mbështetjeje:
“Jam shumë i lumtur për këtë sukses. Shqipëria sapo ka lindur. Tani duhet të jetojë dhe të shndërrohet në një model qeverisjeje dhe administrimi.”

Pas pranimit të Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve, d’Estournelles de Constant vazhdoi të mbronte interesat e saj, duke u përqendruar kryesisht në garantimin e kufijve të saj dhe duke sensibilizuar fuqitë e Antantës për çështjen shqiptare. Ai gjithashtu përfitoi nga ndikimi i tij në shtypin francez për të mbështetur Shqipërinë. Një letër e tij e botuar në gazetën Le Matin, me titull “Mbrojtja e Shqipërisë”, lavdëronte politikën e drejtë dhe të matur të mikut të tij Justin Godard për të mbrojtur Shqipërinë. Në këtë letër, ai theksonte rëndësinë e shpalljes së qartë se Shqipëria nuk ishte më një “mall i destinuar për t’u negociuar në altarin e politikës” dhe shtonte:
“Lidhja e Kombeve nuk ka të drejtë të përmbushë dëshirat e atyre që duan ta shohin Shqipërinë të braktisur, sepse nëse ata e braktisin popullin shqiptar, ata do të tradhtojnë misionin e tyre.”

D’Estournelles bëri thirrje që Lidhja e Kombeve të mbetej e kujdesshme dhe të mos tregonte arbitraritet në vendimet e saj. Ai përkujtoi gjithashtu se Franca nuk duhej të lejonte shkeljen e të drejtave të Shqipërisë.

Ai iu drejtua edhe Presidentit të Këshillit, Aristide Briand, duke kërkuar që “lidhja e thellë e Shqipërisë me Francën dhe paqen të mos mbetet më gjatë e paralizuar dhe të mos konsiderohet si një dobësi, por si një forcë.” Ai theksoi se Franca nuk duhet të jetë një nga shtetet e fundit që njeh pavarësinë e një populli që e shihte atë si një nga aleatët e saj më të përkushtuar.

Më 8 qershor 1921, d’Estournelles mori një përgjigje nga qeveria franceze, e cila pohonte:
“Kam nderin t’ju informoj se pavarësia e shtetit shqiptar, e krijuar në vitin 1913 në Konferencën e Londrës dhe e pranuar së fundmi në Lidhjen e Kombeve, nuk vihet në dyshim nga qeveria franceze.”

Në një letër të dërguar më 18 maj 1921 drejtuar Iliaz Vrionit, ministrit të Jashtëm të Shqipërisë, d’Estournelles shprehu mirënjohjen për mikpritjen e popullit shqiptar ndaj Justin Godard dhe premtoi se do të vazhdonte të mbronte Shqipërinë në të ardhmen:
“Unë do të përpiqem që Shqipëria të arrijë më shumë nga sa shpreson: pavarësinë, paqen, zhvillimin dhe unitetin, të cilat ajo i meriton pas vuajtjeve të saj të gjata dhe pas rezistencës së saj të palodhur ndër shekuj.”

Ai punoi deri në fund të jetës së tij për të promovuar imazhin e Shqipërisë si një shtet modern dhe për të siguruar njohjen e saj nga Fuqitë e Mëdha. Si një njeri i ndriçuar, ai nuk pushoi së mbrojturi këtë vend, pavarësinë e tij dhe të drejtën e tij për ekzistencë. Ai përdori aftësitë e tij diplomatike për të zgjidhur çështjet e ndërlikuara kufitare dhe për të kundërshtuar pretendimet e padrejta ndaj territorit shqiptar.

Në shenjë respekti për veprën e tij të jashtëzakonshme, Parlamenti shqiptar i dërgoi një telegram ngushëllimi familjes së tij pas vdekjes, më 15 maj 1924, duke e cilësuar atë si një “mbrojtës të drejtësisë shqiptare.” Në vitin 1925, Ministria e Punëve të Jashtme të Shqipërisë nisi një nismë për mbledhjen e fondeve për ndërtimin e një statuje në Paris, dedikuar kujtimit të tij si një kampion të paqes dhe drejtësisë.

 

Artikulli origjinal në frëngjisht ndodhet në lidhjen këtu.


Shenja që e dërgoi vetë zoti

(Pjesë nga shkrimi me titull: "Shpella e Ali Babës" Arbën Xhaferi)

... Shqiptarët, të angazhuar në mbrojtjen e interesave jetike, as që vërejnë dhe as që kanë energji për t'i mbrojtur vlerat e tyre kulturore të trashëguara nga e kaluara. Ndërhyrjet maqedonase në thesaret kulturore shqiptare po bëhen gjithnjë e më të neveritshme. Ata çdo gjë e maqedonizojnë: personazhet historike, kishat, urat, kështjellat, hamamet, xhamitë etj. Çdo gjë që ka vlerë dhe që është krijuar gjatë historisë në këto hapësira e fiton predikatin maqedonas. Ata tashmë kanë hartuar strategjinë se si ta maqedonizojnë Nënë Terezën. Botuan libra ku ajo trajtohet si Majka Tereza-Skopjanka (Shkupjania) duke mos përmendur në asnjë rresht prejardhjen e saj shqiptare. Paraprakisht patën tentuar që ta shpallin si vllehe, por meqë vllehët janë në tërësi ortodokse hoqën dorë nga ky konvertim i paskrupullt. Mirëpo, kjo nuk do të thotë se ata kanë hequr dorë nga maqedonizimi i saj. Tashmë i kanë ofruar qeverisë italiane dhe qytetit të Romës një projekt për ndërtimin në një shesh të një përmendoreje kushtuar "Majka Terezës-Makedonskës". Natyrisht se emri i saj do të shkruhet me shkronja cirilike ashtu si në përmendoren miniaturale në Shkup. Diplomacia e tyre e instaluar në Vatikan punon sistematikisht që emrit të Nënë Terezës t'i shtohet epiteti "makedonska". Ata nuk ngurojnë, as turpërohen, por në mënyrë të paskrupullt uzurpojnë vlerat e popujve të tjerë. Siç dihet, Selia e Shenjtë ka vendosur që më 19 tetor të vitit 2003 të shpallë zyrtarisht lumnimin (beatifikimin) e Nënë Terezës. Këtë vendim Selia e Shenjtë e ka shpallur paraprakisht më 20 dhjetor të vitit 2002. Në tekstin zyrtar të shpalljes shkruhet: "Motra (murgesha) maqedonase Tereza nga Kalkuta, Gonxha Bojaxhiu (1910-1997)". Pra, derisa shqiptarët merren me vogëlsirat e tyre ditore, figurën më sublime të kombit shqiptar, dikush jo vetëm që e përvetëson, por edhe e përbalt dhe e blasfemon. Ky uzurpim nuk është vetëm një akt momental i agresionit ndaj nesh, por është një qasje sistematike armiqësore ndaj interesit shqiptar.

Hidhen argumente ditë e natë kundër pavarësisë së Kosovës, nëpërkëmben të drejtat e shqiptarëve në Maqedoni dhe tinëzisht vidhet historia dhe vlerat kombëtare. Me këtë qasje, me këtë plaçkitje të thesarit kulturor të popujve të tjerë, Maqedonia është shndërruar në shpellë të Ali Babës, ku fshihen plaçkat që janë grabitur nga të tjerët. Aty e keni Aleksandrin e Madh që ka marrë epitetin "makedonski", duke aluduar se maqedonasit e sotëm kanë vazhdimësi të drejtpërdrejtë me të, aty gjendet Qirili dhe Metodi, Shën Klementi, Shën Naumi, bëhen përpjekje për të futur edhe Skendërbeun, Pjetër Bogdanin-macedonen, aty janë stivuar kishat e ndërtuara nga feudali shqiptar Progon Zguro, aty mbase do të përdhoset edhe figura e Nënë Terezës. Këtu nuk bëhet fjalë për joseriozitetin e një nomenklature politike apo kulturore, por për një devijim të përçudnuar, që në vazhdimësi do të prodhojë kriza. Ky devijim ka të bëjë me perceptimin e gabueshëm të historisë. Nga ky këndvështrim të gjitha ngjarjet e së kaluarës i takojnë Maqedonisë së sotme dhe rezultat janë trishtuese. Nënë Tereza, me origjinë të qindpërqindtë shqiptare, e lindur në vitin 1910 në Shkup, në kohën kur ,as që ka ekzistuar Maqedonia si shtet e as që ka pandehur dikush se do të ekzistojë një nocion i tillë, pa drojë, pa turp, pa skrupuj vandalizohet duke u maqedonizuar, ashtu si figurat e tjera të ndritshme historike. Ky mekanizëm që është aktivizuar me vetë themelimin e një shteti të këtillë, që identifikohet me emrin antik të Maqedonisë do të prodhojnë gjithmonë krizën. Presidenti i dikurshëm i Maqedonisë Gligorov, një rast pati thënë se edhe Maqedonia na qenkësh ndarë në tri pjesë. Në pyetjen e thjeshtë, elementare se cila Maqedoni është ndarë, përgjigja është po aq skavidhet edhe shpirti, dindaloze sa konstatimi: Maqedonia antike. Pra, në Maqedoni nuk uzurpohet vetëm territori shqiptar, të drejtat e shqiptarëve, pasuria e tyre, trashëgimia e lloj-llojshme historike, por me rastin e Nënë Terezës vidhet edhe shpirti, dinjiteti, shenja që e dërgoi vetë Zoti, për t’ia rrëfyer rrugën një populli të humbur në rrugëtimet historike. Si do të reagonte një popull i qytetëruar ndaj këtyre ndërhyrjeve? Me moderacion apo konstatim se bëhet fjalë për një agresion të hapur kundër interesave kombëtare. Bie fjala grekët nuk heqin dorë nga vlerësimi se themelimi i një shteti me emrin Maqedoni është kundër interesave të tyre nacionale dhe as në ëndërr nuk mendojnë të heqin dorë nga kontestimi i këtij emri.

Çka ndodh me shqiptarët? Atyre u merret e drejta për trashëgimi kulturore të periudhës antike, atyre u merret e drejta për trashëgimi mesjetare, atyre përfundimisht iu merret e drejta edhe për trashëgimi të periudhës otomane. Grekët kanë zaptuar antikën, sllavët periudhën mesjetare, ndërkaq turqit atë otomane. Kohët e fundit ambasada turke në Shkup bënte përpjekje që t'ua ndalojë pasardhësve të një feudali shqiptar për ta restauruar sarajin e tij duke thënë se ky objekt i takon kulturës turke. Me këtë qasje, popullit shqiptar nga e kaluara do t'i mbeten vetëm tëbanat, kasollet e staneve.

Popujt e civilizuar shumë larg e nuhasin rrezikun. Ne rrezikun nuk e kemi vetëm në oborr, por edhe në tru. Të tjerët na e vjedhin edhe shpirtin tonë. Në këtë rast, moderacioni është vetëm një medikament, një anestezik që na vë në gjumë. Qytetërimi fillon që nga ai moment, kur një popull di të mbrojë veten dhe trashëgiminë e vet kulturore.

* Fotografia e gjeneruar me ndihmën e intelegjencës artificiale përmes platformës Canva.


Filozofia dhe fryma politike e Marrëveshjes së Ohrit

Albulenë Halili

 

1. Thelbi i konfliktit etnik dhe krizës në Maqedoni

Pavarësimi i Maqedonisë nga ish Jugosllavia në mënyrë paqësore, u duk se ishte një rrëfim i suksesshëm, ndryshe nga shtetet e tjera të ish Jugosllavisë, të cilat pavarësinë e tyre e fituan përmes luftës. Madje nga ish kryetari i saj, Gligorov, ajo u cilësua si “oazë e paqes” në Ballkan. Megjithatë, siç edhe thuhet në njërin nga raportet e Grupit Ndërkombëtar të Krizave, Maqedonia është një rrëfim relativisht i suksesshëm në një rajon të frikësuar nga çështjet e pazgjidhura territoriale e të shtetësisë. [1]

Se udhëheqësit e Maqedonisë, që në zanafillë po mbillnin farën e një konflikti etnik, kjo dukej që me sjelljen e aktit të parë politik – Deklarata për pavarësinë e Maqedonisë. [2] Që në nenin 1 të kësaj deklarate shihej qartë synimi për krijimin e një shteti njënacional që nuk respektonte përbërjen e popullsisë që jetonte në Maqedoni. [3] Ky formulim [4] në mënyrë shumë të qartë përcakton karakterin e shtetit të ri si shtet nacional maqedonas, duke përjashtuar mundësinë e themelimit të një shteti multietnik, ku të përfshiheshin shqiptarët dhe popujt tjerë që jetonin në Maqedoni. [5] Mbajtja e një referendumi i cili do ta legjitimonte krijimin e një shteti njënacional në një shoqëri multinacionale, do të jetë edhe një faktor i cili do të rrisë pakënaqësinë e popullit shqiptar në Maqedoni dhe do ta thellojë edhe më shumë konfliktin ndëretnik. Referendumi u mbajt megjithëse shqiptarët e bojkotuan atë. Në të njëjtën mënyrë, pa pjesëmarrjen e shqiptarëve, kushtetuta u miratua me gjithë formulimet që shqiptarët i trajtonin si qytetarë të rendit të dytë e jo si popull shtetformues. [6] Parimet kushtetuese të Maqedonisë së pavarur ishin trashëguar nga kushtetuta jugosllave e vitit 1974, e cila vendosi një sistem tre nivelesh për republikat e saj: kombet, kombësitë dhe kombësitë e tjera dhe grupet etnike, të cilët do ta quanin veten jugosllavë. [7] Kushtetuta e Maqedonisë e vitit 1991 krijonte kështu në mënyrë të ngjashme një sistem identifikimi dy nivelesh të përbërë nga populli kryesor dhe minoritetet. Vetë preambula e kësaj kushtetute dëshmonte tendencat për krijimin e formës së shtetit-komb në vend të shtetit qytetar, ku të gjithë etnikumet do të ndjeheshin të barabartë. [8] Shteti mbështetet kështu mbi popullin kryesor, i cili sipas këtij parimi karakteristik, do të ketë legjitimitet superior mbi atë të minoritetetve. [9] Gjithnjë duke pasur parasysh faktin se shqiptarët përbëjnë një të tretën e numrit të popullsisë në këtë shtet dhe ata janë banorë autoktonë në këto troje, inkuadrimi i këtij sistemi nivelizues, ku shqiptarët barazoheshin me minoritetet e tjera, do të rrisë mllefin e tyre. Ndërkaq edhe vetë Maqedonia do të kategorizohet si shtet me nacionalizëm kushtetues, ndonëse  de facto me cilësi të një shoqërie tipike multietnike.

Identitetet e ndryshme etnike nuk janë artificialisht të krijuara andaj nuk duhet që të injorohen. Gjuha, shkrimi, religjioni, kultura, simbolet janë shumë të rëndësishme për njerëzit sepse flasin për identitetin e tyre. [10] Shqiptarëve në Maqedoni për një kohë të gjatë iu mohua përdorimi i gjuhës nëpër institucione, e drejta e arsimit të lartë në gjuhën e tyre amtare, përdorimi i flamurit kombëtar, madje shpesh u përdor dhunë për pengimin e ushtrimit të këtyre të drejtave jetike. Një tjetër hendikep i demokracisë maqedonase gjatë periudhës dhjetëvjeçare pas pavarësimit të saj, siç shprehet Kerim [11], është radikalizmi i gjendjes, përfshirë edhe përdorimi i forcës për zgjidhjen e disa kundërshtimeve ndëretnike (përdorimi i flamurit shqiptar, Universiteti i Tetovës etj.) [12]. Këto çështje të cilat thellonin dhe ndiznin konfliktin ndëretnik, nuk u menaxhuan në mënyrën dhe kohën e duhur nga udhëheqësit në krye të institucioneve të Maqedonisë, duke gjeneruar kështu një krizë e cila shpërtheu në formë të konfliktit të armatosur midis shqiptarëve të organizuar në forcë ushtarake (UÇK) dhe forcave ushtarako-policore maqedonase.

 

2. Marrëveshja e Ohrit: fryma politike dhe filozofia e saj

Marrëveshja e Ohrit është një dokument i cili vendosi parimet bazë të një shteti qytetar. Përkundër pretendimeve të konstitucionalistëve maqedonas se intervenimet në preambulën e kushtetutës janë bërë në shpirtin e konstitucionalizmit evropian dhe shkëputjes radikale nga koncepti tradicional i shtetit komb, “ndryshimet në Kushtetutë ishin më shumë në nivel të terminologjisë se sa parimeve.” [13] Në preambulë, në vend që të thuhet “nacionaliteti shqiptar”, tani thuhet “pjesë e popullit shqiptar”. Gjithkund tjetër nacionaliteteve u referohet me term neutral “komunitetet” [14] ose “qytetarë në njësitë administrative ku së paku 20% e tyre flasin gjuhë tjetër nga ajo maqedonase” [15].  Sistemi dy nivelesh “populli maqedonas” dhe “pjesët e popujve”, si dhe vënia në një vijë e shqiptarëve me komunitetet tjera jo maqedonase, akoma mbajnë recidiva të kushtetutës jugosllave të 1974.

Ky dokument përbëhet nga parimet themelore të cilat përfshijnë: tërësisht dhe pa kusht hidhet poshtë përdorimi i dhunës për realizimin e qëllimeve politike. Vetëm zgjidhjet paqësore politike mund ta garantojnë stabilitetin dhe ardhmërinë demokratike të Maqedonisë; sovraniteti dhe integriteti territorial i Maqedonisë dhe karakteri unitar i shtetit janë të pashkelshëm dhe duhet të ruhen. Nuk ekzistojnë zgjidhje territoriale për çështjet etnike; karakteri shumetnik i shoqërisë së Maqedonisë duhet të ruhet dhe të gjejë shprehjen e vet në jetën publike; një shtet bashkëkohor demokratik, në rrjedhën natyrore të zhvillimit dhe krijimit të vet, duhet vazhdimisht të sigurojë Kushtetutën e tij që tërësisht t’i plotësojë nevojat e të gjithë qytetarëve të saj, në pajtim me standardet më të larta ndërkombëtare si dhe të zhvillohen vazhdimisht; zhvillimi i pushtetit vendor është me rëndësi thelbësore për nxitjen e pjesëmarrjes së qytetarëve në jetën demokratike dhe për përparimin e respektimit të identitetit të bashkësive. Përveç parimeve bazë kjo marrëveshje përfshin: përfaqësimin e qeverisjes së decentralizuar, parimin e jodiskriminimit dhe përfaqësimit të drejtë, procedurat e veçanta parlamentare që përfshijnë “shumicën e Badinterit”, arsimi dhe përdorimi i gjuhëve, shprehja e identitetit, pjesën e implementimit dhe shtojcat me amendamentet kushtetuese, ndryshimet ligjore dhe masat e krijimit të besimit.

Në shoqëritë pluraliste, të ndara në linja të ashpra etnike, religjioze e kulturore siç është Maqedonia, duhet inkuadruar demokracia konsocionale e cila bazohet në ndarjen e pushtetit. Kjo lloj demokracie është e vetmja alternativë për dizajnuesit e kushtetutave. [16] Kjo demokraci eviton përjashtimin dhe diskriminimin në çfarëdolloj baze. Marrëveshja e Ohrit dhe ndryshimet kushtetuese zyrtarizuan një gjë të tillë, duke inkuadruar parimet e lartpërmendura, por edhe një dekadë pas nënshkrimit të saj, Maqedonia akoma nuk funksionon si një shoqëri multietnike e multikulturore, ku pjesëtarët e të gjitha etniteteve të ndjehen të barabartë dhe të përfaqësuar drejt nëpër institucione.

 

3. Marrëveshja e Ohrit: përfundim i konfliktit, por jo zgjidhje e konfliktit etnik

Marrëveshja Kornizë e Ohrit i dha fund konfliktit të armatosur dhe de jure: inkuadroi ndryshime në sistemin kushtetues të Maqedonisë, ndarjen e pushtetit, krijoi një bazë për ndryshimin e pozitës juridike-politike të shqiptarëve, por nuk e zgjidhi konfliktin ndëretnik dhe akoma s’mund të flitet për krijimin e një shoqërie të mirëfilltë qytetare. Tensioni etnik akoma mbetet prezent, shqiptarët akoma nuk janë të përfaqësuar drejt nëpër institucionet shtetërore me rëndësi (sidomos Enti statistikor, presidenca, strukturat e sigurimit, etj.), diskriminimi vazhdon në të gjitha sferat dhe shqiptarët vazhdojnë të trajtohen si qytetarë të rendit të dytë. Integrimi i shqiptarëve në jetën politike mbetet i gjymtë. [17]

Dhjetë vjet pas nënshkrimit të kësaj Marrëveshjeje, koncepti mbi shoqërinë multietnike dhe shtetin qytetar mbetet pothuajse në letër, akoma i parealizuar. Përderisa për shqiptarët, Marrëveshja e Ohrit akoma perceptohet si sigurim i  të drejtave të tyre jetike, për maqedonasit ajo nuk është veç se një rrugë për integrimet euro-atlantike. Vetë procesi i këtyre integrimeve, për të cilin shqiptarët kanë një qasje mjaft afirmative, do të jetë i pamundur pa implementimin e drejtë dhe të plotë të këtij dokumenti. “Stabiliteti i brendshëm politik në Maqedoni, përkatësisht funksionimi demokratik i institucioneve të saj shtetërore dhe vazhdimi i ndërtimit të Maqedonisë si shtet multietnik konform frymës së Marrëveshjes së Ohrit, mbetet një nga faktorët që do ta percaktojë të ardhmen e integrimit të saj në BE.” [18] Ndonëse, pengesë për procesin integrues nuk paraqesin vetëm faktorët e brendshëm politikë. Maqedonia përballet edhe me krizën e identitetit të saj dhe konfliktet e pazgjidhura me fqinjët. “Mospërcaktimi i qartë dhe konkret i koncepteve politike të Maqedonisë po reflekton një pasiguri edhe në marrëdhëniet me fqinjët e tjerë. Kontesti i Maqedonisë me Greqinë lidhur me emrin, ka nxjerrë në pah një zinxhir çështjesh të tjera të cilat janë të lidhura me identitetin dhe gjuhën.” [19] Fqinji lindor Bullgaria kishte pranuar emrin e shtetit si të tillë, por kurrë gjuhën maqedonase dhe kombin maqedonas. Për të mos mbaruar me kaq, fqinji veri-lindor – Serbia, refuzon ta pranojë kishën autoqefale maqedonase duke pretenduar se kisha e vetme autoqefale është ajo ortodokse serbe. [20] Edhe raportet me Kosovën vazhdojnë të mbeten të brishta. Për shkak të këtyre konflikteve me fqinjët, me të drejtë Reka konstaton se viteve të fundit “në Maqedoni pati ngecje në implementimin e Marrëveshjes së Ohrit dhe përgjithësisht hedhjen në plan të dytë të marrëdhënieve ndëretnike. [21]

Mosjetësimi i Marrëveshjes së Ohrit edhe pas kësaj periudhe një dekadëshe, ka bërë që nga shumë politikanë e intelektualë ajo të cilësohet si një dokument që tashmë ka humbur kuptimin dhe rëndësinë e saj. Ky dokument i nënshkruar nën monitorimin dhe presionin e faktorëve ndërkombëtarë përbën një nga dokumentet mjaft të rëndësishme jo vetëm për Maqedoninë por edhe gjithë Ballkanin. Implementimi i plotë dhe i drejtë i kësaj marrëveshjeje nënkupton edhe ekzistencën e Maqedonisë si shtet unitar, njëkohësisht siguron stabilitetin dhe  status quo – në në Ballkan.

 

Referenca:

[1] International Crisis Group Report, “Macedonia’s name: breaking the deadlock”, Europe Briefing nr. 52, Prishtina/Brussels, 12 January 2009, f. 1

[2] “Deklaratë për sovranitetin e Republikës së Maqedonisë”, Flaka e vëllazërimit, Shkup: 27 janar 1991.

[3] Sipas CIA, The World factbook,  https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mk.html dhe të dhënave nga regjistrimi i fundit në Maqedoni (2002) përbërja etnike e Maqedonisë është si vijon: maqedonas 64.2%, shqiptar 25.2%, turq 3.9%, romë 2.7%, serbë 1.8%, të tjerë 2.2%. Megjithatë numri i popullatës shqiptare përfaqëson 1/3 e popullsisë që jeton në Maqedoni. Rahim Veliu: “Geographical span and the Albanian population movement in Macedonia” Tetovë, 2002, f.40

[4] Neni 1 i Deklaratës ku thuhej se ideja e krijimit të Maqedonisë së pavarur shprehte të drejtën e popullit maqedonas për vetëpërcaktim. “Deklaratë për sovranitetin e Republikës së Maqedonisë”, op. cit.

[5] Zeqirja Rexhepi, “Zhvillimet politiko-shoqërore te shqiptarët në Maqedoni 1990-2001”, Tetovë: 2005, p. 32

[6] Sipas Sërgjan Kerim-it ndër pesë hendikepet e demokracisë maqedonase dhe arsyet pse Maqedonia në vitin 2001 ra në darën e krizës të parin vë “miratimi i kushtetutes pa pjesëmarrjen e përfaqësuesve të etnikumit të dytë më të madh të shtetit”. Srgjan Kerim, “Urat e së ardhmes”, Tiranë: Ideart, 2006, pp.164-165

[7] Mr. Wm. Hamilton, “Commentary No. 16: Yugoslavia: Nations, Nationalities and Other Nationalities”, December 1991, http://www.csis-scrs.gc.ca/pblctns/cmmntr/cm16-eng.asp

[8] Në preambulë thuhet se “… Maqedonia është konstituuar si shtet nacional i popullit maqedonas në të cilin sigurohen të drejtat e barabarta qytetare dhe për bashkëjetesë të përhershme të popullit maqedonas me shqiptarët, turqit, vllehët, romët dhe nacionalitetet tetet e tjera të cilët jetojnë në Republikën e Maqedonisë”, Sluzben Vesnik na RM, nr.52, 22 noemvri, 1991, p. 13. Në Joseph Marko, “The Referendum for Decentralization in Macedonia in 2004: A Litmus Test for Macedonia‘s Interethnic Relations, European Yearbooks of Minority Issues Vol 4, 2004/2005, f. 9 thuhet “Politikanët sllavo-maqedonas shmangën negociatat komplekse, pakte dhe marrëveshje konsensuale në këtë periudhë ”.

[9] Natacha Andonovski, “Les Albanais de Macédoine: perspectives et limites d’une double identité” në Christophe Chiclet et Bernard Lory (ed.) ”La République de Macédoine”, Paris, 1998, f.66

[10] Mirjana Maleska, Lidija Hristova, “Spodeluvanje na vlasta vo multikulturnite opstini vo Republika Makedonija”, Godisnik na institutot za socioloski i politiko-pravni istrazuvanja, Univerzitet “Sv. Kiril i Metodij” – Skopje, Godina XXXI, br. 1, Skopje, 2006, f. 100

[11] Kerim, op. cit., ff. 164-165

[12] Në vitin 1994, përpjekjeve të intelektualve shqiptarë për krijimin e universiteti në gjuhën shqipe, qeveria e Maqedonisë iu kundërvu brutalisht duke rrënuar objektet ku do të mbaheshin ligjëratat e para dhe duke shkaktuar një viktimë dhe qytetarë të plagosur. Në vitin 1997, njësitë e armatosura policore maqedonase ndërhynë në Tetovë e Gostivar për të ndaluar vendosjen e flamurit kombëtar shqiptar para ndërtesave të komunave të këtyre dy qyteteve. Në këto ngjarje u vranë tre shqiptarë, u plagosën 100, u burgosën kryetarët e komunave dhe kryesuesit e këshillave komunalë. Për më tepër shih Rexhepi, op.cit., ff.108-129

[13] Biljana Belamaric, “Attempting to Resolve an Ethnic Conflict: The Language of the 2001 Macedonian Constitution”, Southeast European Politics, Vol. IV, No. 1, May 2003 pp. 25-40

[14] Neni 48 i Kushtetutës 2001. Ustav na Republika Makedonija, 2001

[15] Neni 7. Ustav na Republika Makedonija, 2001, op. cit.

[16] Arend Lipjhart, ”Constitutional designs for divided societies”, Journal of Democracy,  15(2), 2004, ff. 96- 114

[17] Për më shumë shih International Crisis Group Report, op. cit., ff.3-5

[18] Blerim Reka, “Gjeopolitika dhe teknika e zgjerimit”, Bruksel: 2010, f. 333

[19] Albulena Halili, “Viti i brishtë”, Express,  Prishtinë, 27 dhjetor  2008, f.25.

[20] Albulena Halili and Fatmir Arifi, “The Unresolved Issues that Cross the Way to Euro-Atlantic Integrations: The Case of the Western Balkans”, The Western Balkans Policy Review, Volume 1, Issue 1, Jan/Jun 2010, Kosovo Public Policy Center, pp. 87-104

[21] Reka, op. cit., f. 334

 

* Ky artikull është shkruar në vitin 2011 në kuadër të shënimit të dhjetë vjetorit të nënshkrimit të Marrëveshjes së Ohrit në Universitetin e Evropës Juglindore.


Kështjella e energjisë dhe Maqedonia pa mbiemër

Albulenë Halili

 

Fjala alcázar në spanjisht rrjedh nga fjala arabe القصر al-qaṣr që në shqip përkthehet 'kala/kështjellë/pallat'. Alkazari, pra, është një lloj kështjelle islamike në Spanjë, e ndërtuar gjatë sundimit mysliman midis shekujve VIII dhe XV. Ato funksionuan si shtëpi dhe kryeqytete rajonale për figurat qeveritare në të gjithë kalifatin Umajad dhe më vonë për sundimtarët e krishterë pas Reconquista-s. Termi alcázar përdoret gjithashtu për shumë kështjella mesjetare të ndërtuara nga të krishterët mbi fortifikime të hershme romake, visigotike ose islame dhe përdoret shpesh si sinonim për kështjellën. 

 

Çka përfaqëson Maqedonia pa mbiemër?

Maqedonia pa mbiemër është Maqedonia që refuzon orientimin euro-atlantik të vendit, është Maqedonia konservatore, Maqedonia nacionaliste, Maqedonia për të cilën shqiptarët janë vetëm dekori dhe keqja e domosdoshme për ekzistencën e saj. Kjo Maqedoni me sytë kah Rusia dhe trupin kah Serbia, udhëhiqet tani nga partia e djathtë maqedonase OBRM-PDUKM, e cila në vitin 2018 kundërshtoi ashpër Marrëveshjen e Prespës për ndërrimin e emrit, rrjedhimisht dhe anëtarësimin e saj në NATO. Me gjithë kundërshtimin dhe refuzimin e saj, Marrëveshja e Prespës u nënshkrua dhe ky shtet, i cili tashmë quhet Maqedoni e Veriut është anëtare fuqiplotë e organizatës më të rëndësishme ushtarake-politike në glob. Ky fakt përbën fatin më të madh për shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, të cilët padrejtësisht dhe pa vullnetin e tyre ndiheshin si të marrë peng brenda këtij shteti në orientimet e tij të paqarta gjeopolitike.

Prijësi i partisë fituese maqedonase dhe i qeverisë së sapoformuar, Kristian Mickoski gjatë betimit si kryeministër, javën e shkuar, deklaroi se ai ishte i detyruar të respektonte këtë referencë kushtetuese, ndërsa e quajti atë të turpshme për popullin e këtij vendi. Premtimet e tij parazgjedhore për rikthimin e emrit dhe krenarisë maqedonase, siç duket, do të futen për një kohë në sirtar.

Vetëm dy ditë pas marrjes së detyrës, ndërmarrja e parë e kësaj qeverie e që u promovua me shumë bujë nga vetë kyreministri Mickoski, qe lajmi për ndërtimin e parkut të erës në zonën e komunave të Karbincit, Shtipit dhe Radovishit në Maqedoninë Lindore, të përbërë nga 55 turbina të erës, të cilat do të jenë në gjendje të prodhojnë 1 teravat energji elektrike. Përndryshe, kryeministri Mickoski, gjatë viteve 2015-2017 ka qenë këshilltar për energjetikë dhe drejtor gjeneral i Shoqërisë Aksionare Elektranat e Maqedonisë, prodhuesi më i madh i energjisë elektrike në vend. Parashihet që ky park ere të prodhojë energji elektrike që do të plotësojë nevojat e rreth 100,000 familjeve. Punimet e ndërtimit pritet të fillojnë në fillim të vitit 2026, ndërsa investimi nga Alcazar Energy Partners me vlerë mbi 500 milionë dollarë, e që thuhet të jetë investimi më i madh në sektorin e burimeve të ripërtëritshme të energjisë (BRE) në rajon, parashikohet të hapë 630 vende pune. Ky projekt do të luajë një rol thelbësor në avancimin e Platformës së Investimeve të Tranzicionit të Drejtë të Maqedonisë së Veriut, të shpallur në COP28 dhe do të japë një kontribut thelbësor në reduktimin e emetimeve të gazeve serrë në vend. Për shkak të lidhjeve të rrjetit të Maqedonisë së Veriut me Greqinë, Bullgarinë, Serbinë dhe Kosovën, projekti do të ndihmojë në reduktimin e mungesës së energjisë dhe pritet që të mbështesë tranzicionin drejt energjisë së ripërtëritshme në Ballkanin Perëndimor dhe Evropën Juglindore. 

Agresioni rus në Ukrainë e ka përshpejtuar realizimin e agjendës së tranzicionit të gjelbër në hapësirën evropiane, sidomos në sferën e energjisë. Tranzicioni i energjisë nënkupton lëvizjen e sektorit global të energjisë larg nga lëndët djegëse fosile si qymyri, gazi natyror dhe nafta drejt burimeve të ripërrëritshme të energjisë si energjia e erës dhe diellit. Ajo që përbën sfidë tejet të madhe për vendet në zhvillim si Maqedonia e Veriut është realizimi i tranzicionit të drejtë. Kjo meqenëse fokusin e tranzicionit të drejtë e përbëjnë interesat e atyre që janë më të prekur nga tranzicioni me karbon të ulët, e që përfshin punëtorët, komunitetet e lëndueshme, furnizuesit e mallrave dhe shërbimeve, veçanërisht ndërmarrjet e vogla dhe të mesme (SME) dhe konsumatorët. Kjo qasje mbron fuqimisht përfshirjen e këtyre palëve të interesuara në formësimin e tranzicionit net-zero në mënyrë që askush të mos 'mbetet pas'. Duke pasur parasysh këto premisa, në Maqedoninë e Veriut të polarizuar në baza etnike, religjioze, ideologjike, politike, e sociale, synimi për pavarësinë energjetike do të jetë një rrugëtim i vështirë e me plot sfida. 

Parashikimet për lëkundjet në rreshtimet gjeopolitike e bëjnë edhe më të vështirë realizimin e kësaj agjende. Një artikull i vitit 2020 në NATO Review vinte në pah Ballkanin Perëndimor, përfshirë Maqedoninë e Veriut, si objektivat kryesore të dezinformimit rus, i cili shpesh demonizon SHBA-në dhe NATO-n, përshkruan BE-në si “të dobët dhe të ndarë”, promovon “fuqinë ushtarake ruse” dhe përforcon “perceptimet rreth kërcënimit, mitet dhe tensionet etnike”. Edhe pse tashmë Maqedonia e Veriut është anëtare e NATO-s, ajo një kohë të gjatë është cak i luftës hibride ruse në Ballkanin Perëndimor. Për gati një dekadë përpara se të anëtarësohej në NATO në vitin 2020, Maqedonia e Veriut kishte qenë cak i operacioneve të koordinuara propagandistike, diplomatike dhe shërbimeve inteligjente, me influencë të theksuar nga përpjekjet ruse për dezinformim. Fushatat aktuale të informacionit e portretizojnë vendin si një viktimë të Bullgarisë, Greqisë fqinje, dhe shqiptarëve që jetojnë në të, ndërsa akuzojnë qeverinë e kaluar për “shqiptarizimin e Maqedonisë” dhe kapitullim ndaj kërkesave të Athinës për ndryshim të emrit dhe Sofjes lidhur me çështjet e identitetit. Anëtarët maqedonas të qeverisë së sapozgjedhur, gjatë gjithë kësaj kohe kanë qenë mbështetësit më besnikë dhe propaganduesit më të flaktë të këtyre rrëfimeve të dëmshme dhe antiperëndimore me rrënjët në Kremlin dhe përçuesin në Beograd. 

Në Forumin e 7-të Energjisë që u mbajt këtë muaj në Shkup, Ambasadorja amerikane Shkëlqesia e saj - Anxhela Ageler, theksoi se siguria energjetike dhe energjia e gjelbër janë dy prioritete kyçe, të cilat duhet t`i tejkalojnë politikat partiake. Ajo theksoi se: “Përfundimi i gazsjellësit Greqi – Maqedoni e Veriut do ta eleminojë varësinë nga Rusia, si dhe kërcënimet për disa ndërprerje të caktuara në furnizimin me gaz natyror. Maqedonia e Veriut në masë të madhe u rimëkëmb nga fqinjësia e paqëndrueshme energjetike në periudhën e kaluar, por vijnë edhe sfida të tjera. E ardhmja e sigurtë energjetike, sjell nevojën për inovacione të tjera energjetike duke llogaritur edhe përfundimin e gazsjellësit Greqi – Maqedoni e Veriut.” 

Një nga folësit kyç të Forumit qe edhe kryeministri i zgjedhur, Mickoski, i cili theksoi se efikasiteti energjetik do të jetë prioritet i qeverisë së ardhshme, ndonëse sipas tij, “Përfundimi i gazsjellësit Greqi-Maqedoni e Veriut nuk do ta kompletojë tablonë në qoftë se nuk shtojmë interkonektorë të tjerë, të cilët do të lidhin gazsjellësin e Maqedonisë me atë të Serbisë, edhe atë deri në Evropën Qendrore dhe atë Qendrore-Lindore.”

 

Ç’e lidh alkazarin me Maqedoninë pa mbiemër?

Investuesi i parkut të erës në Maqedoni të Veriut, Alcazar Energy është një fond i pavarur i infrastrukturës së qëndrueshme me qendër në Luksemburg, me një ekip këshilluesish me seli në Dubai që fokusohet në projekte të energjisë së rinovueshme me shkallë shërbimesh në tregjet në zhvillim. 

Në gusht të vitit 2021, China Three Gorges South Asia Investment Ltd, kompani në pronësi shtetërore kineze në konsorcium me investitorë të tjerë kinezë , kishte blerë Alcazar Partners 1 (AEP-I) me bazë në Dubai, duke i lejuar vendit aziatik të fitojë një terren në tregjet e energjisë së rinovueshme në Lindjen e Mesme dhe Afrikën e Veriut.

Pas suksesit të mjetit të saj të parë të investimeve - Alcazar Energy Partners I (AEP-I), Alcazar Energy kohët e fundit mbylli mjetin e saj të dytë, Alcazar Energy Partners II SLP (AEP-II), i cili pritet të fillojë të operojë së shpejti në Maqedoni të Veriut, me 490 milionë dollarë duke tërhequr tetë investitorë të tjerë të nivelit të lartë si Korporata Financiare e Zhvillimit Ndërkombëtar të SHBA (DFC). Këta partnerë i bashkohen një grupi të fortë investitorësh privatë dhe publikë nga Amerika e Veriut, Europa, Azia dhe Lindja e Mesme. Së bashku ata mbështesin strategjinë e AEP-II për të zhvilluar mbi 1.6 GW projekte të energjisë së pastër në tregje të zgjedhura në zhvillim, të cilat pasi të jenë funksionale do të zbusin mbi 3 milionë tonë emetime GHG në vit duke gjeneruar mundësi punësimi afatgjatë në vendet në të cilat ato veprojnë. 

Maqedonia e Veriut dhe Ballkani Perëndimor në përgjithësi, siç duket do të jenë terreni ku do të përvijohen mundësitë e një angazhimi konstruktiv të SHBA-ve me Kinën. Kisinxheri nuk rron më, por mësimet e tij siç duket po. Gjatë Luftës së Ftohtë ai krijoi politikën e jashtme amerikane të Diplomacisë Trekëndore përmes së cilës ai dëshironte një aleancë me Kinën për ta stabilizuar fuqinë e Bashkimit Sovjetik. Në librin "Vitet në Shtëpinë e Bardhë" Kisinxher argumentoi se politikat e ndërlidhura të afrimit me Kinën dhe detantës me Bashkimin Sovjetik avancuan interesat amerikane. Ai arsyetoi se ishte më mirë për Shtetet e Bashkuara "të ishin më afër Moskës ose Pekinit, sesa ata të ishin me njëri-tjetrin."

Për ta realizuar këtë, kështjella e energjisë mund të jetë njëra nga mundësitë…

 


Një libër shkencor për sigurinë globale

Mehmet Hajrizi

 

Recensë për veprën e autores Albulenë HALILI,

TRANSATLANTIZMI

Bërthama e sigurisë globale

Botimet SYTH, Tetovë 2023

  

1. Në vend të hyrjes: Autorja

Dr.Sc Albulenë Halili, e doktoruar në Marrëdhëniet Ndërkombëtare në Universitetin e Tiranës, është bashkëpunëtore shkencore në Institutin Max van der Stoel në Universitetin e Evropës Juglindore në Tetovë. Ajo drejton Ekipin e Kërkimor për Edukim mediatik dhe dezinformim që funksionon në kuadër të këtij instituti.

Pas librit të parë  Rendi i Versajës: Bërja e një bote të brishtë (2020), vjen para lexuesit me veprën tjetër Transatlantizmi, Bërthama e sigurisë globale (2023). Ka shkruar dhjetëra kumtesa shkencore, artikuj studiues, ka bërë intervista hulumtuese, vizita studimore etj. Interesi i saj kërkimor është fokusuar në marrëdhëniet ndërkombëtare, më specifikisht marrëdhëniet transatlantike, luftën hibride, dezinformimin si sfidë e sigurisë dhe gjeopolitikën e Ballkanit.

 

2. Libri

Në botën e sotme të trazuar dhe të kërcënuar, studimet  shkencore në fushën e doktrinës së sigurisë globale, paraqesin interes jo vetëm për qarqet akademike, ushtarake e politike, por edhe për lexues të zakonshëm. Vepra e radhës e autores Albulenë Halili përbën kontribut të ri dhe të rëndësishëm për studimet shqiptare në plan të sigurisë dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare. Me temën e zgjedhur dhe aktuale, me shtjellimin metodologjik shkencor të lëndës, me përfundimet e rezultatet dhe bibliografinë, sa një bibliotekë, të konsultuar gjerësisht, autorja e ka përmbushur objektivin e saj studiues.

 

3. Tema

Autorja hyn shpejt në temë dhe nuk e devijon atë gjatë gjithë punimit. Tema e veprës e kthen atë te gjeneza e transatlantizmit dhe   institucionalizimit të tij me Organizatën e Traktatit të Atlantikut të Veriut (NATO) më 1949.  Në vijim ajo e trajton jetën e kësaj organizate politike-ushtarake nëpër faza të botës moderne, në hark kohor 73 vjetësh, deri te sfidat e saj në mijëvjeçarin e ri. “Sfidat globale nuk mund të përballohen vetëm nga një shtet”, - shkruan me të drejtë autorja.

Tema e transatlantizmit është e rëndësishme, serioze dhe shumë aktuale, por jo shumë e studiuar në botën shqiptare.

 

4. Lloji i shkrimit

Libri është studim shkencor, në përmbajtje dhe formë, i bërë me kompetencë profesionale nga autorja, fillimisht si disertacion i vlerësuar doktorate, për ta përshtatur në vepër të mirëfilltë krijuese.

 

5. Struktura e veprës

Libri ka titullin e qartë për temën që shtjellon, përmbajtjen, hyrjen dhe ndarjet në kapituj, si: Marrëdhëniet transatlantike gjatë Luftës së Ftohtë; Marrëdhëniet e reja transatlantike; Transatlantizmi dhe Evropa e re; Transatlantizmi në mijëvjeçarin e ri; Përfundimin dhe së fundmi Bibliografinë dhe Shtojcën. Libri ka dhe aparaturën e nevojshme shkencore.

Strukturimi i librit është gjithëpërfshirës për zhvillimet botërore të sigurisë.

 

6. Përmbajtja, analiza dhe interpretime

Lënda voluminoze e mbledhur nga autorja, faktet dhe idetë, trajtohen, interpretohen e analizohen me metoda shkencore, sidomos me atë historike, me faktorët e saj si kronologjia, zhvillimi etj. Dijet e sintetizuara kredibile në temë të sigurisë dhe të marrëdhënieve ndërkombëtare, instrumente, akte dhe dokumente të ndryshme, përbëjnë burimet primare dhe sekondare të librit të Albulenës. Ajo ka studiuar dhe konsultuar seriozisht literaturë të huaj, duke iu referuar shkrimeve aktuale shkencore të autorëve të shquar në fushë të marrëdhënieve ndërkombëtare në përgjithësi dhe të transatlantizmit në veçanti.

Origjinaliteti që i jep autorja veprës, nuk ka të bëjë vetëm me mënyrën e mbarështimit të lëndës, me gjuhën e stilin, me kompozimin e materialit dhe metodologjinë, por edhe me prurjet e saj të reja në fushën që studion, me faktet dhe idetë, me praktikën specifike të botës shqiptare etj.  Ajo nuk kufizohet vetëm në marrëdhëniet transatlantike, por studimin e shtrinë deri në marrëdhëniet ndërkombëtare në përgjithësi.

Sipas autores, fill pas LDB kontradikta më e mprehtë ndërkombëtare ishte ideologjia, lufta midis komunizmit dhe kapitalizmit, midis totalitarizmit dhe demokracisë perëndimore. Ky polarizim i aleatëve të luftës antifashiste, me  në krye SHBA në një anë dhe të BRSS në anën tjetër, çoi pashmangshëm në rendin e ri botëror bipolar, duke zëvendësuar sistemin multipolar të Versajës, në ndarjen e zonave të influencës të dy superfuqive dhe në ngritjen e strukturave ushtarake të blloqeve rivale, NATO dhe Traktati i Varshavës.

Zhvillimet botërore karakterizoheshin sipas politikës së jashtme amerikane dhe sovjetike, dy qendrave përcaktuese të rendit të ri botëror pas LDB, - shkruan autorja.

Në analizën e saj, mandati fillestar i NATO-s ishte parandalimi i një sulmi sovjetik në Evropën Perëndimore. Karakteri mbrojtës i doktrinës transatlantike i kundërpërgjigjej karakterit mësymës dhe ekspansionist sovjetik.

Ndarja e botës në Konferencën e Jaltës, përbënte një fatkeqësi tjetër për shqiptarët në përgjithësi dhe për Kosovën e trevat tjera etnike shqiptare nën Jugosllavi, në veçanti.

Pas LDB fillon tensionimi i raporteve ndërkombëtare që u quajt Lufta e Ftohtë, e cila si shpatë demokleu qëndroi mbi kokën e popujve dhe vendeve të botës, (me ndonjë periudhë shtensionimi-Detantë), rreth tri dekada e gjysmë, deri në shembjen e BRSS dhe Murit të Berlinit.

Këtë periudhë të gjatë dhe kërcënuese, autorja e analizon dhe interpreton detajisht, duke paraqitur dhe trajtuar doktrina, teori dhe shkolla të mendimit,

si shkollat realiste, neorealiste dhe neoliberale në marrëdhëniet ndërkombëtare, konstruktivizmi, tradicionalizmi, revizionizmi dhe postrevizionizmi etj., por mbi të gjitha transatlantizmi si doktrinë. Këto ide, teori dhe shkolla të mendimeve, ishin baza mbi të cilat është ndërtuar rendi botëror.

Në libër gjejmë Strategjinë e NATO-s në Luftën e Ftohtë dhe në fazën e Detantës, pikëpamjet amerikane dhe evropiane, rënien e komunizmit në lindje të Evropës, ribashkimin e Gjermanisë, globalizmin, rolin e NATO-s dhe konceptin e saj strategjik pas Luftës së Ftohtë, Marrëdhëniet transatlantike dhe Bashkimi Evropian, zgjerimin e NATO-s, Ballkani dhe NATO, Kosova dhe ndërhyrja e NATO-s etj.

Në kapitullin e fundit autorja shkruan për sfidat e brendshme dhe të jashtme të transatlantizmit në shekullin XXI, për Rusinë dhe Kinën, kontrollin e armëve, çarmatimin dhe armët e shkatërrimit në masë, për rrezikun që paraqet terrorizmi dhe për të ardhmen e transatlantizmit.

Bashkësinë transatlantike, shkruan autorja, e përbëjnë tri karakteristika: ndërvarësia, institucionet e përbashkëta dhe identiteti i përbashkët. Që në themelim, NATO përbëhej nga vende me vlera të përbashkëta.

Burimi i aleancës transatlantike qëndron te Plani Marshall për Evropën.

Në libër trajtohet edhe historia e themelimit të BE si dhe zhvillimet e fundit mbi bazën e dokumentacionit të bollshëm që e mundëson hapja dhe deklasifikimi i tyre, oscilimet në raportet e SHBA me aleatët europerëndimorë etj.

Konferenca e Helsinkit më 1975, rezultoi me dy kompromise: Perëndimi ia njohu të drejtën Bashkimit Sovjetik të ruante ndikimin mbi aleatët e tij të bllokut socialist, por në këmbim të pranimit të të drejtave të njeriut në këtë bllok. Këto të drejta ngjallën në vendet e bllokut disidencën, si një minë shpërthyese brenda tij. Nuk vonoi shumë dhe në dekadën e fundit të shekullit XX ndodhën pesë kthesa historike: Shembja e BS,  fundi i komunizmit në Evropë, rrënimi i Murit të Berlinit, fundi i Luftës së Ftohtë dhe i rendit bipolar ndërkombëtar, duke i lënë vendin atij unipolar me SHBA, si superfuqia e vetme në botë.

Një hapësirë në libër i kushtohet raporteve të botës shqiptare dhe transatlantizmit në përgjithësi dhe ndërhyrjes së NATO-s për çlirimin e Kosovës nga regjimi pushtues serb, në veçanti. Brezat e Kosovës së lirë janë e do të jenë në gjithë jetën e tyre mirënjohës SHBA-ve dhe  NATO-së për lirinë që gëzojnë. Ky libër i Albulenës do t’u shërbejë efektshëm atyre për ta njohur historinë e transatlantizmit dhe për mbajtjen gjallë të lidhjeve miqësore e shpirtërore dhe  partneritetit me aleatët.

 

7. Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Autorja i jep hapësirë të veçantë rolit të SHBA në zhvillimet botërore, për sigurinë globale dhe përhapjen e idealit të demokracisë. Në libër citohet Zbignew Brzezinski, i cili thotë: “SHBA dhe BE së bashku përfaqësojnë bërthamën e stabilitetit global politik dhe të mirëqenies ekonomike”.

Izolacionizmi i SHBA pas 150 vjet rresht ishte tejkaluar, por administrata e presidentit Tramp pati tendencë ta rikthente, duke lënduar  marrëdhëniet me aleatët evropianë.

Që nga Wilson dhe Truman SHBA përhapin idealet amerikane në botë, me aspiratën universaliste që bota të bëhet si Amerika. Doktrina e Truman ishte  fundi i izolacionizmit amerikan, - konstaton autorja.

Gjatë Luftës së Ftohtë SHBA kishin dy strategji: Frenimi-me kërcënim dhe Përmbajtja; bashkimi i strategjisë ushtarake, ekonomike dhe diplomatike.

 

8. Forma, gjuha dhe stili

Gjuha e artikuluar akademike, me sintaksë shqipe dhe ortografi korrekte, si dhe fjalori i pasur që eviton përsëritjet, e bëjnë leximin dhe të kuptuarit e tekstit, të lehtë dhe tërheqës.

Stili  i autores është i natyrshëm, i thjeshtë dhe i matur, i ngrohtë dhe me gjallëri.

Lënda voluminoze e veprës është ngjeshur në vetëm 275 faqe libri, sepse Albulena zgjedh dhe kursen fjalët, duke mos lejuar teprinë e tyre. Gjuha koncize e veprës e bën atë dinamike, pa lënë mundësinë që lexuesi të gjejë hapësirë pushimi a dremitjeje. Albulena shkruan shkurt, qartë dhe shqip. Stili akademik i saj është i kuptueshëm edhe për çdo lexues të zakonshëm.

 

9. Vlerësime

Informatat shkencore, faktet, të vërtetat e idetë që ka mbledhur nga literatura dhe dokumentet, autorja i gjykon, duke mbajtur qëndrim kritik, për t'i nxjerrë përfundimet. Ajo e ka organizuar dhe kompozuar e renditur me profesionalizëm lëndën e temës brenda kapitujve të veprës.

Autorja ballafaqon teori dhe shkolla të ndryshme, shpesh kontradiktore, të cilat i interpreton me syrin kritik, duke sjellë kontributin e saj origjinal për çështjet e shumta në temë të sigurisë globale dhe transatlantizmit.

Vepra nuk rëndohet me çështje të vogla as me përsëritje të panevojshme. Libri sjell informata të shumta dhe të nevojshme për të gjithë ata që kanë interes për temën bosht e materialin e shtjelluar. Me shqyrtimin korrekt dhe analizën e argumenteve të ndryshme të shkollave dhe teorive divergjente, autorja qëmton të vërtetat dhe përfundimet e saj studiuese.

E gjithë struktura e librit ka harmoninë si tërësi organike dhe vijimësinë e trajtimit të temës. Çështjeve që trajton autorja, në proporcion sipas rëndësisë u jep vendin dhe hapësirën që meritojnë. Libri është punuar me pasion, përkushtim dhe profesionalizëm të lartë, duke e bërë studim serioz, aktual dhe shumë të rëndësishëm. Ai ka të gjitha karakteristikat e një vepre të mirëfilltë shkencore.

I mungonte literaturës dhe bibliotekave shqiptare një libër i kësaj teme dhe i këtij niveli.

 

10. Rëndësia e veprës, përfundim

NATO lindi si nevojë e mbrojtjes së vlerave të përbashkëta demokratike të anëtarëve të saj. Jeta e gjatë e kësaj aleance shpjegohet me rolin prej gardiani të sigurisë globale dhe me përshtatjen e saj situatave botërore e strategjive të çdo faze që ka kaluar, me dinamizmin, zhvillimin dhe reformat e vazhdueshme.

Autorja vjen në konkluzion se kërcënimi i paqes dhe i sigurisë e bëjnë të domosdoshme NATO-n edhe kohë të gjatë, pavarësisht sfidave të  jashtme dhe të brendshme të saj.

Rusia ende e sheh dhe e trajton veten si perandori. Ajo e ka humbur dominimin në ish-bllokun socialist, por nuk e pranon dhe synon ta kthejë përsëri. Njëjtë synon në Ballkanin Perëndimor Serbia (mini Rusia) për Kosovën etj. Doktrina ekspansioniste ruse-serbe në aktualitetin tonë kërkon mbështetje mitologjike, duke e konsideruar  Ukrainën djep të kombit rus, kurse Kosovën djep të kombit dhe shtetit serb.

Një sfidë serioze për transatlantizmin përbën aktualisht, por edhe në të ardhmen, terrorizmi, si një rrezik dhe shëmti globale. Teknologjia e avancuar përbën gjithashtu sfidë serioze për NATO-n, por edhe përparësi njëkohësisht. Vatrat e pashuara të konflikteve potenciale, aktualisht mbahen nën kontroll nga SHBA dhe NATO, - përfundon autorja.

Libri i Albulenë Halilit, për informatat dhe njohuritë enciklopedike që sjell para lexuesit, për karakterin e studimit shkencor, për vlerat shumëdimensionale të tij, ka rëndësi të veçantë dhe uroj që të jetë pjesë e bibliotekave publike e private të shqiptarëve, por edhe literaturë e doracak në katedrat e universiteteve tona.

Duke qenë e re në moshë dhe ekzigjente në veprimtarinë studiuese,  Albulenë Halili ka përpara një karrierë të shkëlqyer shkencore.

 

 


Nana e djegur

Arlind Farizi

 

Nan’ trup-rëndë ke qenë, por kurrë më e lehtë së sot.

Të mora në krahë më gjithë ato kabllo ngjitur gjoksit tënd, dilja si një Avatar nga dhoma në dhomë, për t'i ikur zjarrit dhe tymit të zi, erës së plastikës së djegur dhe erës së mishit të njerëzve që po digjeshin. Flaka kishte rrokur flokët e mia dhe shpinës bartja fllakë.

U afrova që dritarja. Të lutesha që kjo të ishte vetëm një ëndërr. Gjithë spitali po digjej. Flaka na rroku të dyve. Mora pakëz ujë, dhe doja t’ia “fturiti” buzët e thara të nënës. E ajo m'tha: "Ik biri im, jeto ti, së unë kam jetuar mjaft".

Pashë ca duar policësh që më nxorën nga dritarja. Pjesa tjetër ishte komë...

Nëna u dogj, kjo do të thotë shumë.

Nëna nuk vdiq u dogj.

Kjo do të thotë shumë. Kjo orë e familjes s’ka për të ndaluar bashkë me dhimbjet e mia nan’. Vetëm erë e jodit, era e plastikës dhe era njeriu të djegur, jo vetëm e nënës sime, por e katërmbëdhjetë trupave të tjerë ka për të mbetur në hundët tona për mijëra vjet.

Tash, i rikthyer në vete, edhe pse nuk e mbaja mend varrimin tënd, e ndiej, hapa të zinj afrohen, e qarkojnë shtëpinë. Dhimbja, kjo fqinje jona e heshtur, me tonelata e rëndë, po shpërngulet, por askush s’do të banojë më në dhomën e saj. Errësira që andej do të na gërryejë sa të jemi gjallë. Di se shpinës më binin mijëra shkopinj të ujtë….

Nana nuk vdiq, nana u dogj, e kjo do të thotë shumë...

***

Fragment nga romani "Nana e djegur", i cili trajton tragjedinë e zjarrit në spitalin modular të Tetovës.

Ky roman është propozuar për çmimin prestigjioz “Kadare”, i cili jepet nga Shtëpia Botuese ‘‘UET PRESS’’ në Tiranë që nga viti 2014.

Arlind Farizi u lind më 02.01.1984 në Tetovë. Ka botuar disa përmbledhje me poezi, tregime, ese dhe monografi studimore: "Romeo patjetër duhet të vdesë" – tregime, "Diçka si dashuri" – tregime, "Paturpësia e mendimit" – poezi, "Tjetri" – ese, "Universi i vendlindjes në lirikat e Murat Isakut" – monografi shkencore, "Tipologjia e personazheve në romanet e Ismail Kadaresë" – monografi studimore, "Jepi zë pikëllimës" – tregime, "Kur të shtrij butë në prozë" – tregime, "Dashuri në kohën e feibukut" – tregime, "Letërsia e Evropës Juglindore 1" – studim, "Letërsia dhe kultura e telefonizimit" – studim, "Praktikumi i gjuhës shqipe" – material krestomaci, "Dridhem mos po të harroj" – tregime. Ka fituar disa çmime për letërsi në nivel lokal dhe ndërkombëtar.

* Fotografia e krijuar me DALL·E.


Për mallkime brezat do t'jetojn' dhe nesër

 

 

Adelina Xhaferi

 

BREZA GRASH

Kur linda n’agun e s’mërkurës

ia mbyllën shtëpis’ der’n e madhe

t’mos m’i shihte syt’ bota,

n’dritaret e heshtura kah udha

perde t’zeza vu dor’ e fatit,

mbi time MË ran’ mallkime t’shumta

e për GJYSHEN dhimbje t’re l’shoi dita.

 

N’krah’ s’më morën me dashuri,

shkëndija urrejtjeje n’ball’ u rëndonin,

shamizezat e ngujuara me ego burrash

n’djep druri ma kufizuan dit’n e par’...

T’mërkurën e zez’ për time MË...

time GJYSHE...

timen jet’ n’prag dëshirash.

 

Dhe emrin ma lan’ me der’ t’mbyllur

n’errësir’ t’dhomës s’sime  MËJE,

larg dhe prej hënës

mbyllur n’sht’pi t’heshtur fshati;

ma shkruan fatin n’hajmali qafe

e lan’ mbi MU’ urrejtje t’reja;

teksa n’gjoks hën’ e natës s’parë m’ra

bashkë me lotët e sime MËJE,

fshirë me cep t’shamis’ së zez’...

t’ziut fat n’breza grash.

 

T’nesërmen s’mori vesh bota timen lindje,

n’heshtje egot e vran’ jetën

me fjal’ burrash n’oda t’m’dha;

GJYSHJA s’ia puthi t’atit ballin,

mikut s’iu ndez zjarri n’vatër,

me dor’ n’zemër s’iu dha duhan,

as sime MËJE’ s’i qeshi buza

kur n’gji t’saj piva dhimbjen e bardh’.

As t’nesërmen s’u çel der’ e madhe,

as perdet s’i hoq’ dor’ e GJYSHES,

mbi MU’ jeta l’shonte ditët

e n’timen ËM’ shamizez’

urimi i burrit as që vinte.

 

 

NËN’

Nuk doja ta mbyllnin derën nën’

n’heshtjen e kullës pas simes lindje

kur trari djepin s’e linte posht’,

se pas gjumit t’babës me këng’ t’gjyshes

n’të, një djal’ urdhëruan t’përkundje

e jo mu’ me jet’ t’shitur kanuni.

 

S’doja që syrin e kaltër ta hiqnin nga dera,

n’mos mu’

si zot...

ty duhej të t’ruante

net’ve me dhembje shpirti

se boll djaj t’shihnin me ego t’vrara

kur n’gji më mbaje me duar t’lidhura

e mu’ veç bardh’sia e gjirit tënd m’jepte jet’.

 

S’doja t’rrije me oja t’zeza n’shami

pas dor’zimit t’babës me pushk’ n’krah’

se për fisin ai s’kishte për t’lën’ djal’

ta ruante kokën dhe nderin tim.

S’kisht’ për t’ia lën’ emrin e t’parit burr’

se t’nën’lokes ma vun’ kur gdhiu dita,

e ty pa dashur t’bëra tempull mallkimesh.

S’doja nën’ me t’qara ta nisje ditën

kur n’ar’ grurin sërish për fisin do e mblidhje

se edhe aty mallkime t’lëshonin grat’

me urdhër t’pushkës s’moçme.

Nën’!

Njëjt’ për mu’ do t’bënin

edhe po t’vija bekim pas një djali,

ty n’shami prap’ oja t’zeza do t’vinin

se për femrën n’t’zi edhe jetën e çonin.

S’bënin ndryshe nën’.

PËR MALLKIME BREZAT DO T’JETOJN’ DHE NESËR.

 

 

AFSH

Mos m’fol me dashuri për t’djeshmen ton’!

Kur flokët tua t’zeza n’duar i mbaja

edhe përkundër burrave t’fiseve tona

që lëndinën e takimeve na e kthyen n’varr

e lidhjen me ty, më shum’ se frym’

i thash’ murgut t’ma njihte.

Për to mos m’thuaj as se i desha!

Ndon’se si pend’ korbi t’zeza ishin

për mu’ kishin emrin e një dashurie

sot t’kthyer n’legjend’

për t’cilën ti u betove që ta bekoje.

Por ti...

sërish

as për k’të mos m’fol!

Hesht ashtu siç t’than’ “burrat e m’dhenj”

që rrugën drejt meje

me afsh ta shtruan n’dhimbje

t’dehur nga arti fshehur n’gjoksin e mallkuar t’Evës!

Mos m’bëj as sot që t’vdes n’agun e shpresës

duke t’thën’ se për ty ende m’bie malli!

(E thyer dhe për murgun ka për t’qen’ kjo ndjenj’.)

 

 

KUR T’MOS JEM

Ëndrrat e para mbrëm’ do t’dhimbsen

por jo sa f’tyra ime e qeshur pran’ teje

me gropëz faqeje që ti e adhuroje,

sepse s’do t’jem e përhershme

e kur t’mos jem, do m’quash ëndërr.

 

Atëher’ kur puthje do t’duhen

e pran’ do kesh veç kujtimet

rën’ mbi gjoks si hije mali,

do t’kesh dhimbje shpirti

më shum’ se Medea e antikës

e kur t’mos jem, do m’quash puthje.

 

Sa her’ që poezi për gjum’ do kërkosh

me motiv dashurie lindur n’shkurt

t’jet’ jotja me fat jetësor

do marrësh veç heshtje netësh

e kur t’mos jem, do m’quash poezi.

 

Atëher’ kur n’duar s’do kesh dashuri,

e larg teje do jen’ takimet

befas do shohësh pirg mallkimesh,

do vuash për pak shpres’ me ngjyr’,

e kur t’mos jem, do m’quash dashuri.

Sa herë n’ëndërr do gjesh t’dashur

e nga gjumi pa puthje do zgjohesh,

sfilitëse do jen’ kujtimet e djeshme,

t’heshtura fjalët që i tham’ me shpirt,

mbi ty do jen’ vetëm mundimet

ndryshe nga qeniet që pranuan vdekshmërin’,

mbi ty do rëndoj’ dhe jeta ime

e atëher’ kur t’mos jem pran’ teje

do flesh veç me dhimbje shpirti.

 

 

Bografi e shkurtër e autores:

Adelina Xhaferi është e lindur më 11 qershor 1997, në fshatin Forinë, Gostivar. Shkollimin fillor e kreu në vendlindje, atë të mesëm në qytetin e Gostivarit, ndërsa studimet për Gjuhë dhe Letërsi Shqipe, në Fakultetin e Filologjisë, në Universitetin e Tetovës. Pak kohë më parë, me sukses të shkëlqyer e të dalluar, ajo ka mbaruar edhe studimet e ciklit të dytë (studimet pasuniversitare), duke e marrë kështu titullin Magjistër i Letërsisë Shqipe. Adelina është e punësuar si mësimdhënëse e Gjuhës dhe Letërsisë Shqipe në shkollën fillore të vendlindjes së saj, dhe, në të njëjtën kohë, për dy vite me radhë është e angazhuar edhe si asistente letërsie në Fakultetin e Filologjisë, në Universitetin e Tetovës. Ajo është autore e përmbledhjes me haiku “Botë përtej dritares”, vepër kjo që është dhe përmbledhja e saj e parë poetike, duke e paraqitur në këtë mënyrë edhe vetë rendjen e saj të vazhdueshme drejt botës së artit të bukur poetik. E për këtë të fundit, shihet edhe vetë dëshira e saj e vazhdueshme për ndjekje dhe përjetim.